Ójöfnuður án uppnáms: Hvað mótar umburðarlyndi Íslendinga gagnvart tekjumun?

Útdráttur

Rannsóknir benda til þess að þótt almennt ríki sú skoðun að ójöfnuður í samfélaginu sé of mikill telja flestir engu að síður að umtalsverður tekjumunur sé æskilegur. Þrjár skýringar kunna að liggja að baki slíkri þversögn. Í fyrsta lagi hefur fólk sterka tilhneigingu til að upplifa ríkjandi samfélagsskipan sem sjálfgefna og því víki hugmyndir þess um æskilegan ójöfnuð ekki langt frá ráðandi tekjumun. Í öðru lagi kemur ójöfnuður þeim vel sem telja sig hafa góða þjóðfélagsstöðu. Í þriðja lagi kann að vera að útbreidd verðleika-tækifæristrú (e. meritocratic opportunity beliefs) hvetji fólk til þess að líta svo á að staða einstaklinganna í samfélaginu sé að mestu leyti áunnin og því sé umtalsverður tekjumunur sanngjarn og réttlátur. Athugað er hvort þessar skýringar eiga við rök að styðjast með því að skoða gögn úr Íslensku Félagsvísindakönnuninni (ISS) frá árinu 2020. Niðurstöður styðja greinilega fyrstu skýringuna. Skýr fylgni er á milli umburðarlyndis gagnvart tekjuójöfnuði og þeirrar skoðunar að í samfélaginu ríki tekjuójöfnuður. Önnur skýringin fær líka stuðning. Karlmenn og þeir sem eldri eru telja tekjumun vera ásættanlegan, auk þess sem tekjuhærri einstaklingar eru líklegri til að sýna meira umburðarlyndi. Gögnin veita takmarkaðan stuðning við þriðju skýringuna. Lítið er hægt að fullyrða um samband á milli umburðarlyndis fyrir tekjumun og tækifæristrú nema þá í tengslum við mikilvægi fjölskylduauðs.