Útilokuð eða útvalin: Val og aðgengi að nemendaráðum í íslenskum grunnskólum

Útdráttur

Í nútímasamfélagi hefur samfélagsleg þátttaka barna aukist samhliða auknu lýðræði nemenda innan skólakerfisins. Val á nemendum í nemendaráð er mikilvægur þáttur í lýðræðislegri þátttöku í skólastarfi. Þó hefur skólakerfið tekið breytingum á síðastliðnum áratugum, þar sem félagsleg lagskipting, aðgreiningarþörf og markaðsvæðing hefur aukist og skólinn er orðinn merkingarbær vettvangur stéttaskiptingar. Í þessari rannsókn voru tekin fimm rýnihópaviðtöl við yfir áttatíu grunnskólanemendur sem sátu í nemendaráðum íslenskra grunnskóla. Markmið rannsóknarinnar var að kanna val á nemendum í nemendaráð íslenskra grunnskóla og rannsaka hvort nemendaráð væru vettvangur þar sem valdauppbygging samfélagsins endurskapaðist. Notast var við kenningar Lauru Lundy og Pierre Bourdieu sem greiningartæki í rannsókninni. Tvær rannsóknarspurningar voru settar fram: (1) Hvernig endurspeglar val á nemendum í nemendaráð félagslegan bakgrunn þeirra og stöðu innan skólasamfélagsins? (2) Hverjir hafa völd innan vettvangs nemendaráða og með hvaða hætti birtast slík völd? Með þemagreiningu viðtalanna myndaði aðalrannsakandi þrjú meginþemu: (i) Hefðbundið valferli nemendaráða speglar félagslega aðgreiningu, (ii) Ójöfn dreifing valds birtist innan nemendaráða, (iii) Nemendaráð eru vettvangur sem veitir útvöldum nemendum félagslegt og menningarlegt forskot. Þemun varpa ljósi á hvernig nemendaráð, líkt og skólinn, eru vettvangur fyrir endursköpun stéttaskiptingar þar sem ráðandi hópar styrkja stöðu sína enn fremur. Niðurstöður rannsóknarinnar samræmast þróun menntakerfisins þar sem aðgreiningarþörf nemenda og skóla hefur aukist. Nemendur með verðugan veruhátt og táknrænt auðmagn hafa forskot á samnemendur sína að aðgengi nemendaráða, sem og að valdi innan þeirra. Rannsóknin varpar ljósi á félagslegar skekkjur er varða lýðræði barna og ungmenna á borð við val og þátttöku innan menntavettvangsins og hvernig félagsleg lagskipting endurskapast í gegnum kynslóðir. Rannsóknin undirstrikar þörf á gagnrýninni endurskoðun á vali í nemendaráð í íslenskum grunnskólum og að mikilvægt sé að finna nýjar og fjölbreyttari leiðir til að tryggja öllum börnum raunverulegt tækifæri til lýðræðislegrar þátttöku innan menntavettvangsins, óháð félagslegum bakgrunni þeirra og valdastöðu innan og utan veggja skólans.