„Þeir hafa flest vitni til síns fróðleiks, er best eru lærðir“: Áhrif lærdómstexta og kennslurita á íslensk sagnarit miðalda

Útdráttur

Ýmis kennslurit á latínu bárust til Íslands í kjölfar kristnitöku um og eftir árið 1000, sem þýdd voru á norrænu og einkum voru ætluð sem undirstaða til prestsmenntunar. Í þessari grein er fjallað sérstaklega um eitt slíkt kennslurit, það er Elucidarius eftir Honorius Augustodunensis, svo til samanburðar um frumsamið kennslurit á norsku, Konungs skuggsjá, eftir ókunnan höfund. Fyrrnefnda ritið er kristilegt uppfræðslurit sem tekur til grunnþekkingar á kristindóminum og til siðferðilegrar uppfræðslu. Síðarnefnda ritið byggir nokkuð á hinu fyrrnefnda þótt það sé einkum ætlað til veraldlegrar en þó einnig kristilegrar uppfræðslu konunga. Hér verða færð rök fyrir því að bæði þessi rit, sem ekki munu hafa verið aðgengileg almenningi, hafi haft töluverð áhrif á tvö íslensk sagnarit: Eiríks sögu víðförla og Yngvars sögu víðförla. Sýnt má þykja að þeim kristilega og veraldlega dygðalærdómi sem þessi rit innibera hafi ekki síður verið ætlað að ná til almennra viðtakenda en hinna lærðari. Þrátt fyrir öllu ævintýralegri blæ á sagnaritunum, sem fjalla um nokkurs konar pílagrímaferðir til fjarlægra landa í austri þar sem drekar, jötnar og ýmis skrímsl bíða söguhetjanna, þá eiga öll þessi rit það sameiginlegt að fjalla um upphafningu lærdóms og visku, kristilegra og konunglegra dygða, sem séu grundvöllur alls heimsskilnings og það sem greinir gott frá illu, kristna menn frá heiðingjum.