Tímarit um uppeldi og menntun er fræðilegt tímarit á sviði menntavísinda, gefið út í samstarfi Menntavísindasviðs Háskóla Íslands, Hug- og félagsvísindasviðs Háskólans á Akureyri og Félags um menntarannsóknir. Tímaritið kemur að jafnaði út tvisvar á ári og er tekið á móti greinum allt árið. Tímaritið er á lista yfir DOAJ - tímarit (Directory of Open Access Journals -http://www.doaj.org/) og er öllum opið samkvæmt skilmálum CC BY 4.0
Tímaritið er öllum opið samkvæmt skilmálum Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Fostering parental awareness through reflective dialogue
The aim of this study was to explore how Reflective Dialogue Parent Education Design (RDPED) supports parents in their parenting role. RDPED is an approach intended to promote parent development and strengthen parent-child interaction. Data was collected from seven parents who participated in a parent education course in Iceland using RDPED, with interviews and written reflections. Thematic analysis suggested enhanced parental self-awareness, including more self-efficacy, where parents recognized both what they were doing well and what they wanted to do differently. Parents also reported enhanced parental awareness of the child’s perspective, describing a better understanding of their child’s behavior, feelings, autonomy, and goals when establishing limits. These findings suggest that RDPED may provide a promising approach to supporting parents. The findings offer a valuable contribution to research in the field of parent education with potential practical relevance for those working with parents, ultimately supporting them in their parenting journey.
Copyright (c) 2025 Anna Lilja Einarsdóttir, Heather Cline, Hrund Þórarins Ingudóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Frá teikningu til sjónlista: Þróun námsgreinarinnar sjónlista í skyldunámi á Íslandi
Rannsóknin miðar að því að skoða þróun námsgreinarinnar sjónlista í skyldunámi barna á Íslandi frá fræðslulögunum 1907 með það að markmiði að auka yfirsýn, efla þekkingu og þróun í þágu stefnumótunar og umbóta, auka sýnileika greinarinnar og skerpa framtíðarsýn. Rannsóknaraðferðin fólst í innihaldsgreiningu tengdra skjala og rýni laga um menntun, reglugerða, námskráa og opinberra skýrslna. Leitast var við að athuga hvað þessi gögn segja um sjónlistakennslu á mismunandi tímum og gera grein fyrir sögulegri þróun hennar. Gögn voru kóðuð og þemagreind og sýndu niðurstöðurnar sjö efnisþætti sem voru: vægi, markmið, kennsluaðferðir, námsmatsaðferðir, aðstaða, tímafjöldi og samþætting. Rannsóknin sýnir að sjónlistir hafa verið mikilvægur þáttur í alþýðumenntun á Íslandi í gegnum tíðina þar sem greinin hefur verið hluti af námskrá skyldunáms frá því árið 1929. Hins vegar er ljóst að áherslur hafa tekið miklum breytingum á rúmum hundrað árum.
Copyright (c) 2025 Sandra Rebekka Önnudóttir Arnarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Er hægt að efla starfsnám? Aðsókn í starfsnám á framhaldsskólastigi 2006-2024
Í greininni er fjallað um þróun aðsóknar í starfsnám á framhaldsskólastigi á Íslandi á tímabilinu 2006–2024. Gögn um umsóknir um starfsnám eru notuð til að skoða hvernig aðsókn hefur þróast eftir starfsgreinaflokkum. Auk þess að greina þróun aðsóknar er markmið greinarinnar að skoða hvort hægt sé að greina almenna þætti sem hafa áhrif á þróun aðsóknar í starfsnám eða hvort þróunin sé mismunandi eftir starfsgreinaflokkum. Niðurstöður benda til þess að aukin aðsókn síðustu ára stafi einkum af vexti í ákveðnum starfsgreinaflokkum en aðsókn hafi staðið í stað eða minnkað í öðrum greinaflokkum. Greina mátti áhrif nokkurra almennra þátta í þróun aðsóknar, til dæmis efnahagshrunsins og breytinga á umgjörð framhaldsskólans. Einnig mátti greina sértæka þætti tengda þróun tiltekinna starfsgreina. Samspil áhrifaþátta sem tengjast stöðu og þróun atvinnulífsins, starfsgreina og menntakerfisins er flókið og ef efla á starfsnám er nauðsynlegt að taka mið af því, sem og sérstöðu tiltekinna starfsgreina eða starfsgreinaflokka.
Copyright (c) 2025 Elsa Eiríksdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ChatGPT í háskólastarfi, viðhorf og notkun kennara
Markmið rannsóknarinnar var að kanna viðhorf og reynslu háskólakennara af notkun gervigreindarverkfærisins ChatGPT í kennslu og rannsóknum, með hliðsjón af TAMlíkaninu (e. Technology Acceptance Model). Megindleg og eigindleg gögn voru greind út frá svörum 23 kennara við spurningakönnun. Niðurstöðurnar benda til þess að flestir kennarar telji það gagnlegt að nota ChatGPT í kennslu og rannsóknum. Margir þeirra höfðu þó áhyggjur af ChatGPT-notkun nemenda, fræðilegum heilindum og áreiðanleika verkfærisins. Viðhorf kennaranna til ChatGPT mótast meðal annars af gagnsemi verkfærisins og einfaldleika í notkun þess, svo og stuðningi og fræðslu sem þeim býðst. Niðurstöðurnar benda til þess að mikilvægt sé að háskólasamfélagið þrói stefnu um notkun gervigreindarverkfæra og efli gervigreindarlæsi (e. artificial intelligence literacy/AI-literacy) til að stuðla að ábyrgri og skapandi notkun þeirra. Jafnframt er mikilvægt að veita kennurum og nemendum stuðning til að nota tæknina á ábyrgan og árangursríkan hátt.
Copyright (c) 2025 Jórunn Elídóttir, Sólveig Zophoníasdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Kennararnir hjálpa bara þegar þeir segja: Núna á að skiptast á": reynsla barna og starfsfólks í einum leikskóla af myndun vináttutengsla barna í leik“
Markmið rannsóknarinnar er að varpa ljósi á hvernig börn í einum leikskóla skilgreina vináttu og mynda vinatengsl í leik og hvernig starfsfólk styður þessi tengsl. Fræðilegur grunnur hennar er hugmyndir um félagsmótun barna í leik og kenningar um mikilvægi þátttöku leikskólakennara í sjálfsprottnum leik barna. Eigindlegri aðferðafræði var beitt og gagna aflað með viðtölum við börn og starfsfólk, vettvangsnótum og myndbandsupptökum af leik barnanna. Niðurstöðurnar sýna að börnin tengja vináttu við hjálpsemi, samveru og jákvæð samskipti en upplifa að kennararnir taki sjaldan þátt í leik með þeim. Starfsfólkið lýsti ýmsum leiðum til að styðja félagsfærni barna og áréttaði mikilvægi sveigjanlegs dagskipulags og rólegs leikumhverfis. Niðurstöður rannsóknarinnar varpa ljósi á mikilvægi þess að kennarar séu þátttakendur í leik barna og að skapa þurfi aðstæður sem styðja tengslamyndun og inngildingu.
Copyright (c) 2025 Júlíana Rose Júlíusdóttir, Anna Magnea Hreinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Launað starfsnám í leikskólakennarafræði: Reynsla leiðsagnarkennara og leikskólastjóra
Launað starfsnám hefur staðið nemendum á lokaári í kennaranámi til boða frá haustinu 2019. Í fyrri rannsókn var reynsla nema af launuðu starfsnámi skoðuð. Þar kom fram að þeir voru ánægðir með starfsnámið og töldu helsta ávinninginn felast í aukinni fagmennsku. Niðurstöðurnar sýna þó að um fjórðungur nema taldi sig sjaldan eða aldrei hafa fengið þá leiðsögn sem lagt er upp með í samningi um launað starfsnám. Í þessari rannsókn var markmiðið að kanna reynslu leiðsagnarkennara og leikskólastjóra af starfsnáminu. Gögnum var safnað með rýnihópaviðtölum við leiðsagnarkennara og leikskólastjóra sem höfðu sinnt leikskólakennaranemum í launuðu starfsnámi. Spurt var um sýn á eigið hlutverk í starfsnáminu og reynslu þátttakenda af því. Leiðsagnarkennararnir töldu hlutverk sitt einkum felast í því að styðja nemann í starfi en leikskólastjórar áttu erfiðara með að átta sig á sínu hlutverki. Niðurstöðurnar sýna fram á ávinning af launuðu starfsnámi, fyrir nemann, leiðsagnarkennarann og faglegt starf leikskólans.
Copyright (c) 2025 Ingibjörg Ósk Sigurðardóttir, Svava Björg Mörk https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kennsluhættir í náttúruvísindum á unglingastigi: Tengsl menntunnar og starfsaldurs
Rannsóknir hafa sýnt að vísindalæsi unglinga á Íslandi fari dvínandi og að kennsla í náttúruvísindum sé ekki nógu fjölbreytt. Markmið þessarar rannsóknar var að kanna (1) menntun, starfsaldur og endurmenntun náttúruvísindakennara á höfuðborgarsvæðinu, (2) hvernig þessir þættir tengjast tíðni verklegrar kennslu, útináms og skapandi aðferða, (3) hvaða kennsluaðferðum kennarar beita almennt og hvernig þær endurspegla hugmyndir þeirra um gæði kennslu, og (4) hvaða áskorunum þeir standa frammi fyrir við beitingu þeirra. Alls tóku 40 kennarar á unglingastigi þátt. Niðurstöðurnar sýndu að reyndari og sérmenntaðir kennarar beittu oftar verklegri kennslu og útinámi, en útinám og skapandi verkefni voru þó sjaldgæf. Helstu hindranir tengdust tímaleysi, aðstöðuleysi og stærð nemendahópa. Þær leiddu til þess að kennsla var síður í takt við væntingar og fagleg markmið kennara. Endurmenntun hafði ekki marktæk áhrif en virtist styðja virkni í verklegri kennslu. Rannsóknin undirstrikar mikilvægi fagmenntunar, endurmenntunar og viðeigandi aðbúnaðar til að efla fjölbreytta náttúruvísindakennslu.
Copyright (c) 2025 Edda Elísabet Magnúsdóttir, Aðalheiður Jóna Magnúsdóttir, Magdalena Ósk Bjarnþórsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Eftirfylgnirannsókn á reiðistjórnunarúrræðinu ART
Hér er um að ræða eftirfylgnirannsókn á reiðistjórnunarúrræðinu ART. Mat á ARTúrræðinu er byggt á svörum frá kennurum tólf barna sem luku ART-meðferð haustið 2017. Til að meta árangur úrræðisins voru notaðir ASEBA-listar, sem lagðir voru fyrir á undan og eftir ART-meðferð og síðan aftur þremur árum síðar. Listarnir mæla ýmis vandkvæði eða erfiðleika hjá börnum. Marktækt færri vandkvæði mældust hjá börnunum eftir ART-meðferðina en fyrir hana. Að mati kennara þeirra hafði almennt dregið úr einkennum sem tengdust hegðunarvandkvæðum. Einnig hafði dregið úr félagslegum vandkvæðum og líðan var betri. Því má ætla að ART hafi skilað árangri hjá þessum börnum. Eftirfylgnirannsókn þessi sýndi þó að sá árangur sem virtist hafa verið náð með meðferðinni væri ekki lengur fyrir hendi hjá þeim öllum þremur árum síðar, en hann hefði þó viðhaldist hjá sumum barnanna. Því er mikilvægt að auka eftirfylgni með meðferðinni, en eftirfylgni virðist vera mikilvægur þáttur í því að unnt sé að viðhalda árangri meðferðar.
Copyright (c) 2025 Freydís Jóna Freysteinsdóttir, Sigurgrímur Skúlason https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Viðhorf foreldra til eigin hlutverks og hlutverks leikskólans í mótun félags- og tilfinningahæfni barna við upphaf grunnskólagöngu
Markmið rannsóknarinnar var að varpa ljósi á viðhorf foreldra til eigin hlutverks og hlutverks leikskólans í mótun félags- og tilfinningahæfni barna við upphaf grunnskólagöngu. Sú hæfni er ekki aðeins mikilvæg fyrir frammistöðu í námi heldur einnig fyrir virkni barna í lýðræðislegu samfélagi og í samskiptum við jafningja og kennara. Rannsóknin er byggð á eigindlegum viðtölum við foreldra níu barna sem hófu nám í grunnskóla haustið 2023. Niðurstöðurnar sýna að foreldrar leggja mikla áherslu á þróun félags- og tilfinningahæfni barna sinna, þar á meðal vináttu, tillitssemi, sjálfstjórn og tilfinningagreind, sem grundvöll að farsælu námi og vellíðan í grunnskóla. Foreldrar lýstu því hve mikilvægu hlutverki leikskólinn gegnir í að styðja þessa hæfni og hvernig heimsóknir í grunnskóla auðvelda börnum aðlögun. Rannsóknin varpar ljósi á mikilvægi samstarfs foreldra, leikskóla og grunnskóla við að efla félags- og tilfinningahæfni barna. Framlag hennar felst í því að dýpka skilning á væntingum foreldra og benda á mikilvægi góðrar félags- og tilfinningahæfni barna.
Copyright (c) 2025 Edda Rósa Gunnarsdóttir, Anna Magnea Hreinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Students' perceptions of connectedness and teacher caring in the online university environment
There is increasing research on strategies for fostering students’ motivation online. However, a focus is lacking on the role of teacher caring and connectedness and how these motivational constructs develop in the online environment. Mixed methods were used to assess students’ perceptions of connectedness and teacher caring and how the teacher’s behavior related to these factors. Participants were 173 students in an asynchronous, online graduate course in public administration. A survey included a validated caring scale from the MUSIC Model of Motivation Inventory and single items. Students’ perceptions of teacher caring were very strong. Data from focus groups, open questions, and a teacher interview cast a deeper light on the results. Course structures with quality material, clear directions, positive communication, support, and personal presence were influential. Students’ sense of peer connectedness varied. Instructional strategies should be planned so that students perceive teacher caring, as this factor improves student motivation and learning.
Copyright (c) 2025 Ásta Bryndís Schram, Sigurbjörg Jóhannesdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Assessing Icelandic university teachers' motivations, identitiy, and perceptions of connectedness as a way to inform faculty
According to experts, teaching development initiatives should not only be based on needs assessments, but also on teachers’ motivations, identity, and connectedness with their colleagues. The aim of this study was to assess Icelandic university teachers’ perceptions of their intrinsic, identified regulated, and extrinsic motivation, their identity, and their sense of connectedness/community. Teachers at all seven universities in Iceland (n = 3639) received a survey link and 23.4% responded. Scales that had been previously validated in Icelandic were used to assess concepts. Identified regulated motivation (i.e., values/teaching commitment) and teaching identity were rated highest, followed by intrinsic motivation (i.e., teaching enjoyment), and extrinsic motivation. The degree to which teachers felt connected to their colleagues was rated the lowest. Suggestions are made as to how to strengthen departmental community of practice and increase administrators’ awareness of teachers’ needs and perceptions of factors that are connected to identity and teacher motivation.
Copyright (c) 2025 Abigail Grover, Ásta Bryndís Schram https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Vísindalæsi íslenskra unglinga: Þróun árangurs í PISA skoðuð í ljósi áherslna núverandi kjarnanámsefnis
Vísindalæsi íslenskra unglinga hefur verið á verulegri niðurleið samkvæmt niðurstöðum PISA á tímabilinu 2009–2022. Markmið rannsóknarinnar var að rýna í þróun árangurs íslenskra unglinga í einstaka hæfniþáttum í náttúruvísindahluta PISA 2009–2022 og að meta að hvaða marki kjarnanámsefni í náttúruvísindum á unglingastigi getur stutt þá hæfniþætti. Verkefni í núverandi kjarnanámsefni í náttúruvísindum fyrir unglingastig voru metin út frá kenningaramma PISA 2015–2022. Þróun árangurs var marktækt neikvæð í um helmingi verkefnanna. Árangur reyndist svipaður í öllum færniflokkum en mestur breytileiki var í færninni í að útskýra á vísindalegan hátt. Innan þekkingarflokka reyndist mesta þekkingin vera á vísindalegum aðferðum meðal unglinganna en minnsta á eðli vísindalegrar þekkingar; þekking á inntaki vísindanna var breytilegust. Af greinasviðunum komu jarð- og geimvísindi slakast út. Námsefnið virðist ekki styðja tiltekna mikilvæga færni og þekkingu sem PISA kannar. Nauðsynlegt er að bæta námsefni um eðli og aðferðir náttúruvísinda svo markvissar megi efla vísindalæsi.
Copyright (c) 2025 Edda Elísabet Magnúsdóttir, Haukur Arason https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Félags- og tilfinningafærni íslenskra nemenda samkvæmt PISA 2022
Í PISA-könnuninni 2022 var í fyrsta sinn lögð fyrir heildstæð mæling á félags- og tilfinningafærni nemenda en könnunin beindi sjónum að sjö persónueiginleikum: þrautseigju, streituþoli, skörungsskap, tilfinningastjórnun, forvitni, samkennd og samvinnu. Í rannsókninni var leitað eftir mati 15 ára ungmenna á Íslandi á ýmsum félags- og tilfinningafærniþáttum, hvort fram kæmi kynjamunur og hvort finna mætti tengsl slíkrar færni við námsárangur í stærðfræði, lestri og náttúruvísindum. Niðurstöður sýndu að íslenskir nemendur mældust yfir meðaltali OECD-landanna í þrautseigju, streituþoli, tilfinningastjórnun og skörungsskap en undir meðaltali í forvitni, samkennd og samvinnu. Kynjamunur kom helst fram í streituþoli og tilfinningastjórnun sem var nokkuð meira hjá drengjum og samkennd sem var nokkuð meiri hjá stúlkum. Í ljós komu jákvæð en fremur veik tengsl félags- og tilfinningafærni nemendanna, einkum þrautseigju og forvitni, við námsárangur í stærðfræði, lestri og náttúruvísindum. Tengslin voru meiri hér á landi en í hinum OECD-löndunum.
Copyright (c) 2025 Ragný Þóra Guðjohnsen, Kolbrún Þ. Pálsdóttir, Unnur Guðnadóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Stuðningur og þátttaka foreldra skiptir máli fyrir nám og líðan unglinga
Íslenska menntakerfið einkennist af seiglu í vellíðan barna og jöfnuði samkvæmt PISA-rannsókninni 2022. Hún sýndi einnig að í OECD-ríkjunum voru þeir nemendur líklegri til að fá háa prófseinkunn sem voru í góðum tengslum við fjölskyldu sína. Á milli PISA-prófa 2018 og 2022 dró verulega úr foreldraþátttöku yfirleitt. Þessi rannsókn beindist að þátttöku foreldra á Íslandi í námi barna sinna samanborið við hin Norðurlöndin, annars vegar að mati skólastjórnenda en hins vegar að mati 10. bekkinga sem tóku PISA-prófin. Niðurstöður sýndu að skólastjórnendur töldu kennara hafa mun oftar frumkvæði að samskiptum en foreldra og oftar varðandi framfarir í námi barna en hegðun þeirra. Þátttaka foreldra mætti vera töluvert meiri í námi barna sinna en þeir ræða helst um framtíðarmenntun þeirra. Það er áhyggjuefni að einn af hverjum tíu unglingum nýtur hvorki athygli né stuðnings foreldra eða fjölskyldu, samkvæmt svörum nemenda.
Copyright (c) 2025 Kristín Jónsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Trú nemenda á eigin getu og frammistaða í stærðfræðilæsi PISA 2022
Erlendar rannsóknir hafa sýnt að trú nemenda á eigin getu í stærðfræði hefur veruleg jákvæð tengsl við námsárangur. Í þessari rannsókn var kannað hver tengsl trúar á eigin getu, stærðfræðikvíða og stuðnings kennara voru við frammistöðu íslenskra nemenda í stærðfræðilæsi PISA 2022. Lagt var mat á hvernig trú nemenda á eigin getu í stærðfræði spáði fyrir um frammistöðu þeirra í stærðfræðilæsi, sem og hvernig stærðfræðikvíði og stuðningur kennara tengdist þessu. Niðurstöður sýna að trú á eigin getu í stærðfræði hafði jákvæð og marktæk tengsl við frammistöðu nemenda í PISA en stærðfræðikvíði hafði neikvæð tengsl við bæði trú á eigin getu og frammistöðu. Stuðningur kennara hafði aðeins veik jákvæð tengsl við frammistöðu og bætti litlu við að teknu tilliti til trúar á eigin getu og stærðfræðikvíða. Niðurstöðurnar varpa ljósi á mikilvægi þess að leita leiða í umhverfi nemenda til að styrkja trú þeirra á eigin getu og efla þannig árangur þeirra í stærðfræði.
Copyright (c) 2025 Berglind Gísladóttir, Jóhann Örn Sigurjónsson, Guðmundur Bjarki Þorgrímsson, Freyja Hreinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Gildi listmenntunar á Íslandi með hliðsjón af niðurstöðum PISA, þriðji hluti: skapandi hugsun
Greinin fjallar um gildi listmenntunar á Íslandi með hliðsjón af niðurstöðum PISA um skapandi hugsun. Markmið hennar er að greina og draga saman helstu niðurstöður könnunarinnar um skapandi hugsun og setja þær í samhengi við rannsóknir á mikilvægi listmenntunar og aðstæður í íslensku skólastarfi. Jafnframt er fjallað um niðurstöður PISA-könnunarinnar frá 2022, þar sem skólastjórnendur svöruðu spurningum um hindranir fyrir skapandi skólastarfi, með það að markmiði að varpa ljósi á áskoranir og tækifæri innan menntakerfisins. Niðurstöður PISA sýna að í heild var frammistaða íslenskra nemenda í skapandi hugsun undir meðaltali OECD-ríkja. Styrkleiki íslensku nemendanna er hins vegar færni í að koma með frumlegar hugmyndir eða lausnir og stóðu þeir sig þar álíka vel og jafnaldrar þeirra í ríkjum OECD. Annar styrkleiki íslenskra nemenda er færni í að skrifa sögur eða vinna með söguhugmyndir og þar var frammistaða einnig áþekk meðaltali OECD-ríkja. Nemendur sýndu hlutfallslega talsvert betri frammistöðu í þessum verkefnum en í þeim sem snerust um myndræna hönnun eða lausnaleit. Því má draga þá ályktun að í íslensku skólastarfi sé lögð áhersla á skapandi kennsluhætti og að nemendur séu hvattir til að nálgast lausn verkefna með frumlegum og skapandi hætti.
Copyright (c) 2025 Rannveig Björk Þorkelsdóttir, Jóna Guðrún Jónsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Slakur lesskilningur heftir skilning á samfélagslegri umræðu: mat á núverandi stöðu og leiðir til úrbóta
Þessari grein er ætlað að draga fram með skýrum hætti hvernig íslenskt menntakerfi getur brugðist við hnignandi frammistöðu nemenda í lesskilningshluta PISA og undirbúið þá betur fyrir áframhaldandi nám og virka þátttöku í samfélaginu. Færð eru rök fyrir því að tækifæri til framfara liggja í skólastarfi, með aukinni áherslu á vandaða og markvissa lestrarkennslu og læsiseflandi viðfangsefni með vel völdum námsorðaforða, sem leiðir til djúps lesskilnings nemenda. Slíkur djúpur skilningur krefst færni í að finna upplýsingar í margs konar textum um áhugaverð samfélagsleg álitamál, greina, álykta, meta og taka afstöðu í rökræðum og rituðu máli. Hreyfiafl til framfara liggur hjá menntayfirvöldum sem þurfa að tryggja að kennarar fái fræðslu, stuðning og aðstæður til að veita öllum börnum og ungmennum mál- og læsiseflandi skólastarf
Copyright (c) 2025 Sigríður Ólafsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Áhrif leshömlunar á nám nemenda í grunnskóla og framhaldsskóla
Tilgangurinn með rannsókninni var að skoða upplifun nemenda af leshömlun á skólagöngu sinni, hvernig hún hafði áhrif á nám þeirra, og hvað mætti læra af reynslu þeirra. Rætt var við átta nemendur með leshömlun á aldrinum 16–17 ára í framhaldsskólum á Norðurlandi. Niðurstöðurnar benda til þess að flestir viðmælendurnir hafi verið sáttir við þann stuðning sem þeir fengu í grunn- og framhaldsskóla en þurft að sækja meira sjálfir eftir aðstoð í framhaldsskóla. Til að fá sem bestan stuðning við námið hafa þeir þurft að reiða sig á skilning og þekkingu samnemenda og kennara á leshömlun sem er ekki sjálfgefið, sérstaklega í framhaldsskóla. Því þarf að auka fræðslu um leshömlun, mögulegar afleiðingar hennar og úrræði fyrir bæði nemendur og kennara. Allir nemendurnir sem tóku þátt lýstu því hvernig þeir höfðu náð árangri í námi þrátt fyrir miklar áskoranir tengdar leshömluninni og var seigla einkennandi fyrir þá.
Copyright (c) 2025 Þórdís Hauksdóttir, Guðmundur Engilbertsson, Rannveig Oddsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fjölskyldumiðuð þjónusta innan og utan leikskólans
Rannsóknin sem hér er kynnt er hluti af stærra rannsóknarverkefni sem fólst í eigindlegum tilviksrannsóknum í þremur ólíkum sveitarfélögum. Aðalmarkmiðið var að kanna samspil milli opinberra þjónustumarkmiða um þjónustu við fjölskyldur fatlaðra barna og framkvæmdar þjónustunnar. Í fyrri hluta verkefnisins var lögð áhersla á reynslu foreldra af þjónustukerfinu. Niðurstöðurnar leiddu í ljós almenna ánægju með leikskólann en þjónustufyrirkomulagið utan hans var gagnrýnt. Þessi grein fjallar um síðari hluta rannsóknarverkefnisins sem hafði það að markmiði að varpa ljósi á störf og starfsaðstæður fagfólks utan leikskólans í ljósi hugmyndafræðilegra breytinga undanfarinna ára. Helstu niðurstöður benda til þess að þjónustufyrirkomulagið sé sundurlaust og einstaklingsmiðað, þrátt fyrir fjölskyldumiðaða sýn í opinberri stefnumörkun í áratugi. Þá einkennast störf og starfsaðstæður fagfólks utan leikskólans af læknisfræðilegum áherslum og kerfislægum ósveigjanleika. Í greinarlok eru kynntar hugmyndir að starfs- og þjónustuþróun í anda opinberra stefnumarkmiða með verkfærum byggðum á menningarsögulegri starfsemiskenningu (CHAT)
Copyright (c) 2025 Jóna Guðbjörg Ingólfsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„It's the end of the world as we know it“
Á undanförnum misserum hefur verið töluverð umræða í háskólum um kosti og galla ChatGPT í námi. ChatGPT er öflugt gervigreindarverkfæri sem er byggt á risamállíkani og líkir eftir mannlegum texta. Markmið rannsóknarinnar var að varpa ljósi á viðhorf kennaranema í Háskólanum á Akureyri til ChatGPT á haustmisseri 2023, tækifæri og áskoranir tengdar notkun verkfærisins í háskólanámi og hvernig þau sáu fyrir sér að nýta það í framtíðinni. Einnig var skoðað hvort viðhorf þeirra og notkun á ChatGPT breyttist yfir misserið. Gagna var aflað með spurningakönnun í tveimur námskeiðum í kennarafræði, bæði í upphafi og við lok misserisins, og gögnin þemagreind. Niðurstöður sýndu að nemendur voru meðvitaðir um tækifæri og áskoranir tengdar ChatGPT og lögðu áherslu á ábyrga notkun. Einnig mátti greina breytingu á viðhorfi nemenda í garð ChatGPT og þróun í notkun verkfærisins milli kannananna. Rannsóknin veitir upplýsingar um viðhorf til ChatGPT og notkun þess meðal kennaranema og undirstrikar mikilvægi samtals og samvinnu innan háskólasamfélagsins um notkun verkfærisins
Yfirlýsing Magna Charta Universitatum árið 2020 minnir á mikilvægi þess að háskólar standi vörð um lýðræðisleg gildi. Markmið rannsóknarinnar sem greinin fjallar um var að afla vitneskju meðal háskólakennara um birtingarmyndir lýðræðislegs gildis háskóla. Hugtakalíkan var nýtt við greiningu viðtalsgagna til að varpa ljósi á viðfangsefnið. Í máli viðmælenda kom fram að þekkingarsköpun í háskólum leiddi til siðferðilega ábyrgari ákvarðana og stuðlaði að þjóðfélagsumræðu sem styddist við hlutlæg sannindi. Fram kom að mótun lýðræðishæfni og lýðræðismenningar fælist í ræktun gagnrýninnar hugsunar, lýðræðislegra viðhorfa og þátttöku. Framlag háskóla til íslensks lýðræðis var talið felast í sérfræðimenntun, álitsgjöf og borgaralegri þátttöku háskólafólks, sem og hlutlausum samræðuvettvangi. Bent var á háskóla sem vettvang tjáningarfrelsis, tilrauna og málefnalegrar umræðu. Lýðræðislegt stjórnskipulag og starfshættir voru taldir verðmætir þættir í starfi háskóla en ýjað að því að jafningjastjórnunin væri frekar í orði en á borði. Í niðurstöðunum felast vísbendingar sem nýta má í stefnumörkun og frekari rannsóknum á lýðræðislegu gildi háskóla.
Copyright (c) 2025 Anna Ólafsdóttir, Sigurður Kristinsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Launað starfsnám í leikskólakennarafræði
Árið 2019 hrintu stjórnvöld af stað átaki til að fjölga kennurum í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Einn liður í því átaki var launað starfsnám á lokaári kennaranáms. Markmið rannsóknarinnar er að kanna reynslu nemenda af launuðu starfsnámi í leikskólakennaranámi. Gögnum var safnað með spurningakönnun sem send var út til 201 nemanda í launuðu starfsnámi í leikskólakennaranámi við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri. Spurt var um upplifun nema af launuðu starfsnámi og reynslu af leiðsögn og námskeiðum tengdum starfsnáminu. Niðurstöðurnar sýna að upplifun nemenda af launuðu starfsnámi er almennt góð. Langflestum nemendum fannst starfsnámið góður undirbúningur fyrir leikskólakennarastarfið. Niðurstöðurnar sýna þó að sumir nemendur virðast eiga erfitt með að flétta starfsnámið saman við starf sitt í leikskólanum og líta á þetta sem tvo aðskilda þætti. Niðurstöður rannsóknarinnar munu m.a. nýtast til að þróa fyrirkomulag starfsnámsins, halda á lofti því sem vel hefur gengið og takast á við þær áskoranir sem nemendur hafa upplifað.
Copyright (c) 2024 Ingibjörg Ósk Sigurðardóttir, Svava Björg Mörk https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Þessi yfirlitsgrein veitir yfirlit yfir rannsóknir á skólaíþróttum á Íslandi á árunum 2013–2023. Markmiðið var að fá yfirsýn yfir allar þær rannsóknargreinar sem tóku fyrir skólaíþróttafagið síðan ný námskrá í skólaíþróttum tók gildi. Niðurstöður sýndu að einungis ein rannsóknargrein um skólaíþróttir á Íslandi var gefin út á umræddu tímabili. Þess vegna var ákveðið að athuga einnig hvaða rannsóknarþemu voru tekin fyrir á áðurnefndu tímabili af þeim sem sinna menntun verðandi íþróttakennara. Þrjú algengustu rannsóknarþemun voru þjálffræði, heilsa og frammistöðugreining. Niðurstöðurnar vekja spurningar um það hversu rannsóknamiðuð menntun íþróttakennaranema er, en þeir eru umtalsverður hluti nemendahópsins í íþróttafræði hverju sinni. Meðal annars er lagt til að kennarar séu hvattir til að rannsaka skólaíþróttir í auknum mæli. Umræddar breytingar gætu stuðlað að breyttum áherslum í kennslu íþróttakennara sem og íþróttafræðinga.
Copyright (c) 2024 Aron Laxdal https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Mikilvægur þáttur í ritunarnámi er að læra að stafsetja rétt. Til að byrja með treysta börn fyrst og fremst á hljóðgreiningu við stafsetningu orða en læra smám saman um aðrar hefðir og reglur og fara að beita þeim. Markmið þessarar rannsóknar var að afla upplýsinga um þróun stafsetningar hjá íslenskum börnum í 1.–4. bekk. Rannsóknin er byggð á langtímagögnum og var stafsetning metin í rituðum textum barna, skoðað hvernig villur þau gera og hvernig þær þróast milli ára. Niðurstöðurnar sýna að í lok yngsta stigs hafa íslensk börn náð ágætum tökum á hljóðgreiningu og stafsetja rétt orð sem eru skrifuð í samræmi við framburð. Þau eru einnig farin að átta sig á öðrum reglum og hefðum um stafsetningu og nýta sér það í ritun en eru langt frá því fullnuma í notkun þeirra. Leiða má að því líkum að þar skorti meðal annars dýpri skilning á tungumálinu.
Copyright (c) 2024 Rannveig Oddsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Grenndarkennsla og vettangsferðir í nærsamfélagi skóla
Meginmarkmið þessarar greinar er að skoða hvernig aldagamlar hugmyndir um mikilvægi grenndarnáms í skólum hafa skilað sér inn í menntun kennaranema. Steingrímur Arason var merkur umbótasinni í menntamálum á fyrri hluta tuttugustu aldar. Hann, ásamt fleirum, setti fram skýrar tillögur um mikilvægi þess að í skólakerfinu sé unnið með félagslegt og náttúrulegt umhverfi barnsins og lagði áherslu á útivist og vettvangsferðir í nærumhverfi. Þeim tillögum eru gerð nokkur skil í fyrri hluta þessarar greinar til þess að undirstrika að aðferðir nútímalegs grenndarnáms og grenndarkennslu eru ekki nýjar í íslensku skólaumhverfi. Í seinni hluta greinarinnar er nútíminn viðfangsefnið. Annars vegar er lýsing á nemendaverkefni þar sem sett er fram vettvangsferð fyrir leikskólabörn um nærsvæði Hóla í Hjaltadal og hins vegar lýsing á útikennsluþjálfun kennaranema við HA í námskeiði sem heitir Grenndarkennsla. Báðum lýsingunum er ætlað að opna augu verðandi kennara fyrir þeim ótal tækifærum sem þeir hafa hver í sinni heimabyggð til þess að vinna með þroska nemenda í náttúrulegu, manngerðu og menningarlegu umhverfi. Niðurstaðan er sú að gamlar hugmyndir um mikilvægi grenndarnáms í skólum hafa skilað sér inn í menntun kennaranema nú á dögum.
Copyright (c) 2024 Bragi Guðmundsson, Brynhildur Bjarnadóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Grein þessi fjallar um mikilvægi góðrar aðlögunar og er byggð á áratuga reynslu höfundar, athugunum og uppeldisfræðilegum skráningum um aðlögun með þátttöku foreldra í þremur norskum leikskólum frá 2011 til 2022. Markmiðið er að vekja athygli á mikilvægi aðlögunar við upphaf leikskólagöngu og koma á framfæri ákveðinni leið aðlögunar sem hægt er að fara til að skapa örugg og traust samskipti milli tveggja heima barnsins, heimilis og leikskóla. Fjallað er um mikilvægi þess að byggja upp traust og öryggi strax frá fyrsta degi í aðlögun, um hlutverk umönnunaraðila og áhrif þeirra á félags- og tilfinningaþroska barnanna. Einnig er fjallað um lykilhugtök í aðlögun og þau tengd fræðilega við reynslu höfundar. Sú leið í aðlögun sem hér er lýst, þ.e. að foreldrar eru þátttakendur, er mikilvægur liður í að leggja grunn að góðum og traustum samskiptum milli heimilis og leikskóla og stuðla að vellíðan og öryggi barns við upphaf leikskólagöngu.
Copyright (c) 2024 Sigríður Síta Pétursdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Börn með stuðningsþarfir í leikskóla margbreytileikans
Allir geta þurft á aðstoð að halda einhvern tíma á ævinni, sumir munu alltaf þurfa stuðning, aðrir tímabundið. Eitt af hlutverkum leikskólans er að koma til móts við börn sem glíma við einhvern vanda, en markviss stuðningur getur haft mikið að segja um framvindu þroska og líðan þeirra. Markmiðið með greininni er að lýsa hlutverki leikskólakennara við mat og greiningu á stuðningsþörfum barna og gildi snemmtækrar íhlutunar. Mati á stöðu barna er hér skipt í tvo hluta: Annars vegar grunnþætti sem þarf að hafa í huga við matið og geta haft mikið að segja um líðan og atferli barnsins og hins vegar mat á uppeldis- og kennslufræðilegum stuðningsþörfum þess. Í framhaldi af því er áhersla lögð á íhlutun og stuðning í gegnum leikinn þar sem leikurinn er öflugasta námsleiðin fyrir öll börn, óháð getu þeirra og þroska. Tilgangur greinarinnar er að varpa ljósi á hagnýtar áherslur í starfi með börnum og sýna fram á mikilvægi ítarlegs mats og markviss stuðnings við börn sem á slíku þurfa að halda. Greinin er byggð á fræðilegri nálgun, þekkingu, reynslu og áhuga höfundar á málefnum barna með stuðningsþarfir
Copyright (c) 2024 Jórunn Elídóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Honouring the competences of young children
Guðrún Alda Hardardóttir is a contemporary colleague with joint research interests, anchored in Iceland, and in Sweden. We have both researched preschool pedagogy, the view of the child, play, and education for sustainability. The aim of this article is to highlight the view on toddlers and play in the Swedish preschool, and how universal access to preschools in the Nordic countries has influenced societal and educational understandings of childhood. Parallel to this development, the global policy and implementation of children’s rights has strengthened children’s position in society. Furthermore, the article aims to campaign for children‘s rights as actors in education for sustainability. By analyzing the influence of these access policies and their alignment with global children’s rights initiatives, the article underscores the importance of Early Childhood Education for Sustainability, advocating young children as key contributors to transformative societal changes.
Copyright (c) 2024 Ingrid Engdahl https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
A realistic nostalgia for the future — exploring materials and material utterings in a preschool for sustainability
In Nordic kindergarten, activities with materials have had a significant position historically. The Norwegian term “forming” includes both the material-based craftwork and the art area. Research shows that creative activity with materials constitutes a smaller part of the content in the kindergarten than before. The aim of this article is 1) to provide a historical overview of the subject forming, 2) to put this retrospectively into an epistemological context that points towards 3) an actualization in relation to the UN Sustainability Goals and children’s right to expression according to the UN Convention. The article is based on an ethnographic study in kindergarten and an article on the topic written in Norwegian (Carlsen, 2015, 2022). The discussion illuminates how the anchoring of forming in natural and cultural materials is lifted into a sustainability perspective and how a shift in theoretical perspectives opens new understandings and contributes to the kindergarten’s content.
Copyright (c) 2024 Kari Carlsen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Áhyggjur af því að rými barna í leikskólum sé of lítið urðu til þess að ákveðið var að rannsaka það. Mældar voru 38 leikskóladeildir í 30 leikskólum á höfuðborgarsvæðinu og tekin viðtöl við deildarstjóra í þriðjungi skólanna. Hér er gerð grein fyrir völdum hlutum rannsóknarinnar. Í fyrsta lagi er sagt frá þróun reglna um rými í leikskólum. Í öðru lagi er gerð grein fyrir niðurstöðum mælinganna í ofannefndri rannsókn. Í þriðja lagi er greint frá niðurstöðum úr viðtölunum við deildarstjórana um það hvernig rýmið er notað og hvaða áhrif það hefur á starfsaðstæður þeirra. Niðurstöður eru meðal annars að í leikskólum á Íslandi eru mikil þrengsli og þótt deildarstjórar, allt konur, sýni hugkvæmni í nýtingu rýmisins upplifi þær sig valdalausar og vanmáttugar gagnvart aðstæðum. Niðurstöðurnar undirstrika að gera þurfi breytingar á aðstæðum barna í leikskólum, ekki síst að fækka þegar í stað börnum á hverri deild og skapa þannig meira rými og betra leikskólaumhverfi.
Copyright (c) 2024 Hörður Svavarsson, Ingólfur Ásgeir Jóhannesson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0