Ritdómur um bókina Hallgrímur Pétursson: Líf, kveðskapur og áhrif.
Copyright (c) 2025 Ritröð Guðfræðistofnunar
Ritdómur um bókina Mina bibliska vänner och jag: På besök i Gamla testamentets berättarvärld.
Gyðingarnir, Hallgrímur og Gracia Grindal
Í Passíusálmunum eru Gyðingar nefndir 56 sinnum. Í nýlegri enskri þýðingu þeirra koma the Jews fyrir nokkurn veginn fimm sinnum. Hér verður athugað hvort þetta gengur upp, og hvort þýðandinn heldur trúnað við frumtextann. Til þess þarf að kanna merkingu Gyðinga-hugtaksins í Sálmunum, og gera sér grein fyrir því hvers konar sú gyðingaandúð er sem þar kemur fram. Þá er litið á lausnir þýðandans.
Í þessari grein er fjallað um það hvernig nítjándu aldar hugsuðir á borð við Friedrich Schleiermacher, en sérstaklega listmálarinn Caspar David Friedrich, unnu að því að móta tungutak og myndmál sem samræmist nútímaheimsmynd. Í upphafi greinarinnar eru megin-einkenni nútímavæðingar dregin fram og sýnt hvernig unnið hefur verið með þau innan listfræðinnar. Þá verður hugað sérstaklega að málverkinu Der Mönch am Meer (1808–1810) eftir Friedrich (sem nefna má á íslensku Munkurinn á ströndinni) og merking þess og áhrifasaga reifuð. Þetta verk vakti mikið umtal á sínum tíma og þótti birta vel stöðu fólks í upphafi nítjándu aldar og tilvistarglímu þess. Annar áhrifamaður í þessu samtali var guðfræðingurinn Friedrich Schleiermacher og er gerð grein fyrir aðild hans að þessari deiglu. Innan list-fræðinnar er Caspar David Friedrich metinn sem brautryðjandi hins rómantíska landslags-málverks og sagður hafa mótað þann ramma sem komandi kynslóðir síðan máluðu innan. Í greininni eru færð rök fyrir því að hann hafi veitt nútímamálverkinu hagnýtt myndmál sem styðjast má við þegar orða á tilvistarvanda nútímamannsins í mynd. Greininni er ætlað að leggja grunn fyrir frekari rannsóknir á því hvernig þessi glíma nútímamanneskjunnar birtist í íslenska málverkinu í upphafi tuttugustu aldar.
Í greininni leitast höfundur við að varpa ljósi á merkingu og tilgang hinnar þekktu sögu um gullkálfinn og dansinn í kringum hann í 2Mós 32.1–6 í upprunalegu sögulegu og bókmennta-legu samhengi sínu með vísun í nýjustu hugmyndir fræðimanna og niðurstöður þeirra. Kveikjan að ritun greinarinnar var gagnrýni sem kom fram á prédikun biskups Íslands í útvarpsguðsþjónustu við setningu Alþingis 10. september 2024 þar sem hún lagði út af lexíu sunnudagsins þar á undan, 15. sunnudags eftir þrenningarhátíð. Túlkun biskups á táknrænni merkingu gullkálfsins er dæmigerð fyrir þá útbreiddu tilhneigingu í nútímanum að sjá í kálfinum myndhverfingu fyrir efnishyggju sem felst í því að leggja allt sitt traust á efnisleg gæði og ríkidæmi. Gagnrýnin sem kom fram í kjölfar guðsþjónustunnar var rökstudd með því að rangt væri að túlka söguna sem myndhverfingu fyrir efnishyggju eins og algengt er að gert sé af því að hún byggðist ekki á upprunalegri merkingu og tilgangi sögunnar, sem væri að mati gagnrýnanda „fordómafyllsta falsfrétt sögunnar“. Ritningartextinn væri sprottinn af hatri höfundanna, gyðinglegra fræðimanna, á öðrum trúarbrögðum en gyðingdómi og var í því sambandi staðhæft að líkneskið hefði verið líkneski af egypska guðinum Apis. Það væri því óásættanlegt að lagt væri út af þessum texta í þjóðkirkjunni. Virtist gagnrýnandinn líta svo á að meint hatur höfundanna á öðrum trúarbrögðum fyrir hálfu þriðja árþúsundi leiddi af sér að notkun sögunnar í helgihaldi kirkjunnar hlyti að skiljast sem hatursáróður í garð þeirra sem tilheyra öðrum trúabrögðum en kristni og gyðingdómi, óháð því hvort eða hvernig lagt væri út af sögunni í prédikun. Í greininni kemst höfundur að þeirri niðurstöðu að í framangreindri gagnrýni sé ekki gerður nauðsynlegur greinarmunur á því sem kallað er túlkunarfræði (e. hermeneutics) annars vegar og því sem kallast ritskýring (e. exegesis) hins vegar en með henni er markmiðið að komast að merkingu og markmiði texta í upprunalegu bókmennta- og sögulegu samhengi hans. Í greininni er komist að þeirri niðurstöðu að staðhæfingar er lúta að því að gullkálfurinn tákni egypskan guð í upprunalegu bókmennta- og sögulegu samhengi sínu eigi ekki við rök að styðjast heldur vilji höfundar upphaflegu frásagnarinnar beina spjótum sínum að helgihaldinu í Bet-El, sem sagt er frá í 1Kon 12.28–29, og þeirri guðsmynd sem hætta var á að slíkt helgihald hefði í för með sér að mati höfunda sögunnar í 2Mós 32.1–6. Þegar allt komi til alls sé sögunni um gullkálfinn ætlað að verja frelsi Guðs og óhöndlanleika og andmæla guðsmynd sem felur í sér þá trú að hemja megi guðdóminn og setja honum skorður, t.d. í listilega útbúnu líkneski.
„Móðir Guðs, meyja, við biðjum þig, vertu femínisti!“
Maríufræðin hefur lengi verið baráttufólki fyrir kvenréttindum hugleikin. Frægt dæmi um rammpólitíska nýtúlkun á Maríufræðinni er gjörningur pönkhljómsveitarinnar Pussy Riot í dómkirkju Krists frelsara í Moskvu í febrúarmánuði árið 2012. Þá stilltu meðlimir hljómsveitarinnar sér upp næst helgimyndahliðinu. Þar signdu þær sig, hófu háværan söng undir íkoninu af Maríu meyju og gagnrýndu undirlægjuhátt kirkju og menntastofnana gagn-vart ríkisvaldinu. Pussy Riot kölluðu gjörninginn pönkbæn og ákölluðu Maríu meyju í bæn sinni. Pönkbænin var sungin í helgidóminum og því má með nokkrum rétti túlka ákall Pussy Riot til meyjarinnar sem sunginn bænasálm. En er um sálm að ræða að hefðbundnum skilningi? Hvað er sálmur og geta sálmar verið siðvenjubrjótandi? Hvers konar guðfræði-hugmyndir um kynhlutverk eru taldar hæfa Maríu? Á hvaða hátt mótar myndmál sálmanna hugarheim þeirra sem sækja helgihaldið og hvers konar kynhlutverk birta þeir? Hvaða áhrif geta pönkbænin og femínískar og afnýlenduvæddar áherslur haft á það hvernig Maríu-myndirnar eru túlkaðar í sálmabókinni? Greininni er skipt í fimm undirkafla. Í fyrsta undirkaflanum er horft í baksýnisspegil til bandarískra og brasilískra kvennaguðfræðinga í lok tuttugustu aldar. Í öðrum undirkaflanum er greint frá straumum og stefnum í sálmafræði með sérstakri áherslu á félagslegt réttlæti er varðar kyn og afnýlenduvæðingu. Í þeim þriðja víkur sögunni að guðfræðilegri umræðu um Pussy Riot viðburðinn og dregin eru fram helstu atriði sem tengja má við sálmafræðina. Í fjórða kaflanum eru skoðuð teikn um aukinn fjölbreytileika í sálmabókinni og í fimmta og síðasta kaflanum er meyjarstef Sálmabókar íslensku kirkjunnar greint í ljósi sálmafræðinnar.
Í greininni er fjallað um sjálfsvíg á Íslandi á nítjándu öld í félags- og menningarlegu umhverfi sínu en fram á síðustu áratugi rannsóknartímans var hér hefðbundið sveitasamfélag enn við lýði. Sveitaheimilið var þá vettvangur fyrir líf og starfs alls þorra þjóðarinnar hvað varðaði dagleg störf, félagsleg samskipti, menningarlega og andlega iðju, afþreyingu og hvíld. Það var því jafnframt umgjörð langflestra sjálfsvíga þótt vissulega kæmi fyrir að fólk tæki eigið líf í verstöðvum eða jafnvel á faraldsfæti. Ofangreindar aðstæður höfðu margháttuð áhrif á þær aðferðir sem fólk greip til við að binda enda á líf sitt. Langflest völdu drekkingu enda var auðvelt að finna sér stað og skapa sér tækifæri til þessa í nánasta umhverfi sínu svo til um land allt. Næstalgengasta sjálfsvígs-aðferðin var henging og þar næst skurðir og/eða stungur með eggjárnum, t.d. sláttuljám. Af þeim var hálsskurður algengastur. Leiddar eru líkur að því að þar skipti máli að sauðfé var almennt slátrað á þann máta og hafði almenningur því mikla reynslu af hálsskurði og þekkingu á hvaða áhrif hann hefði á búpening. Venjuleg sveitaheimili voru tæpast fær um að mæta sjálfsvígum upp á eigin spýtur. Yfirvöld kröfðust þess að leitast væri við að lífga hin látnu við og leiðbeiningar þar að lútandi voru birtar í lækningakverum sem ætluð voru almenningi. Þá þurfti að hjúkra þeim sem lifðu um lengri eða skemmri tíma eftir sjálfsvígstilraun. Loks var sýslumönnum ætlað að halda réttar-próf vegna sjálfsvíga til að leiða í ljós ástand einstaklingsins sem látist hafði og hugsanlegar ástæður fyrir sjálfsvíginu, auk þess sem þeir áttu að úrskurða um greftrunarmáta og hugsanlega upptöku á eigum.
Formáli Haraldar Hreinssonar ritstjóra.
Þróunarsaga skírnarritúals lútherskra helgisiðabóka á Íslandi
Grein þessi fjallar um þróunarsögu skírnarritúalsins í lútherskum helgisiðabókum á Íslandi og hvernig breytingar á ritúalinu endurspegla guðfræðilega hugmyndastrauma hvers tíma. Til skoðunar eru sjö helstu handbækur lúthersku kirkjunnar auk tveggja tillagna um hand-bækur. Bækur þessar spanna tímabilið frá 1555 fram til dagsins í dag. Í greininni er sýnt fram á að skírnarritúalið einfaldast og styttist skref fyrir skref fram að útgáfu núgildandi hand-bókar frá árinu 1981. Samtímis hverfur smám saman áhersla á skírnina sem breytingu á stöðu skírnarþegans gagnvart Guði og með tímanum er æ minna fjallað um synd, veruleika hins illa og skírn sem sáttmála. Í því birtast fyrst og fremst vaxandi áhrif upplýsingar-stefnunnar á guðfræði á Íslandi. Þessi þróun nær hámarki með handbókinni frá 1934 sem er undir sterkum áhrifum frjálslyndrar guðfræði. Þróunin tekur nýja stefnu með núgildandi handbók frá 1981 sem markast af áhrifum frá nýrétttrúnaði og stefnu litúrgísku hreyfingar-innar. Núgildandi skírnarritúal inniheldur endurnýjaða áherslu á skírn sem endurfæðingu og miðlun gjafa frá Guði, auk þess sem nýir liðir hafa bæst við ritúalið, bæn yfir skírnarlauginni og tendrun skírnarljóss.
Í greininni er lagður grunnur að þjóðhátta- og sagnfræðilegri rannsókn á sjálfsvígum á Íslandi á nítjándu öld. Í upphafi er gerð grein fyrir þeim lögum og reglum sem giltu um greftrun þeirra sem frömdu sjálfsvíg en í þeim kemur fram afstaða ríkis og kirkju til verknaðarins. Var sú afstaða mjög fordæmandi fram til 1870 því að þangað til giltu miðaldavenjur í þessu tilliti sem gerðu það að verkum að grafa skyldi þau sem sviptu sig lífi utan kirkjugarðs nema unnt væri að sýna fram á að atburðurinn hefði orðið vegna geðrænna veikinda. Ef svo var átti að grafa innangarðs en í kyrrþey. Þá er gerð grein fyrir heimildum um sjálfsvíg en þau eru ekki síst landsmálablöð og sagnarit frá nítjándu öld sem vissulega eru alþýðlegs eðlis. Bent er á þau vandkvæði sem oft gera vart við sig þegar ákvarða skal hvort raunverulega hafi verið um sjálfsvíg að ræða. Í þessari rannsókn er atvik aldrei talið sjálfsvíg nema samtímafólk hafi litið svo á. Heimildir hafa fundist um 167 sjálfsvíg, 133 meðal karla en 34 meðal kvenna. Opinberar tölur sem gilda um hluta tímabilsins gefa þó til kynna að heildartalan hafi verið umtalsvert hærri. Sérstaka athygli vekur að sjálfsvígstíðni virðist hafa verið sérstaklega mikil meðal ungra kvenna, mun meiri en meðal ungra karla. Kann það að hafa stafað að nokkru leyti af því að framtíðarsýn þeirra hafi verið mun verri en karlanna þar eð þær höfðu minni möguleika á að verða sjálfra sín en þeir. Sjálfsvígstíðnin meðal aldraðra karla var meiri en meðal ungra karla en áfram var hún þó meiri meðal kvennanna í þessum aldurshópi. Virðist það koma heim og saman við það karlaveldi sem ríkti á öllum sviðum samfélagsins. Loks er fjallað sérstaklega um nokkur sjálfsvíg meðal tveggja samfélagshópa sem höfðu sérlega viðkvæma stöðu, þ.e. meðal ungs fólks og aldraðs.
Haustið 2024 var haldið upp á hálfrar aldar vígsluafmæli sr. Auðar Eirar Vilhjálmsdóttur, sem var fyrsta konan sem vígðist til prestsþjónustu innan íslensku þjóðkirkjunnar. Á síðustu fimmtíu árum hafa tæplega 120 konur bæst í hóp prestvígðra kvenna. Konur fengu fyrst leyfi til að stunda nám í Prestaskólanum í Reykjavík árið 1886 en það voru takmörk fyrir því hvað þær máttu læra, auk þess sem þær höfðu ekki réttindi til að gegna opinberum embættum, að prestsembættinu meðtöldu. Árið 1911 voru samþykkt lög á Alþingi sem veittu konum rétt til embættisnáms, námsstyrkja og embætta. Þó að konur fengju með þessum lögum fullt aðgengi að embættisnámi í guðfræði við Háskóla Íslands, útskrifaðist fyrsta konan með embættispróf ekki fyrr en árið 1945. Önnur konan, Auður Eir, lauk prófi árið 1962 og var hún vígð til prestsþjónustu á Suðureyri við Súgandafjörð 29. september 1974. Viðfangsefni þessarar greinar er aðdragandinn að prestvígslu fyrstu konunnar, allt frá því að konur gátu fyrst lært guðfræði á Íslandi og fengu 25 árum síðar rétt til að stunda óhindrað guðfræðinám við Háskóla Íslands sem þá var nýstofnaður. Þá verða umræðurnar sem sköp-uðust í kringum vígsluna 29. september 1974 til umfjöllunar. Sennilega hefur fátt breytt stöðu íslenskra kvenna eins mikið og lögin frá 1911, nema þá kosningarétturinn sem varð þeirra nokkrum árum síðar. Það þótti ekki öllum sjálfgefið að konur fengju þau réttindi sem lögin veittu þeim eins og ljóst er af umræðunum sem fóru fram á Alþingi áður en þau voru samþykkt. Rúmum sextíu árum síðar stóð íslenska þjóðkirkjan í fyrsta skipti frammi fyrir spurningunni um prestvígslu kvenna. Ekki voru allir á eitt sáttir um það hvort vígja ætti konu til prests eins og merkja má af viðbrögðum þeirra sem biskup Íslands, Sigurbjörn Einarsson, ráðfærði sig við áður en hann tók ákvörðun um að vígja Auði Eir. Í lok greinar-innar verður spurningin um vígða þjónustu kvenna sett í alþjóðlegt samkirkjulegt samhengi með áherslu á umfjöllun í skýrslu Trúar- og skipulagsnefndar sem starfar á vegum Heims-ráðs kirkna, um skírn, kvöldmáltíðarsakramenti og þjónustu frá 1982.
Prófessorí samstaæðilegri guðfræði með áherslu á kvennaguðfræði
lög um rétt kvenna til embættisnáms, námsstyrkja og embætta frá 1911
Kirkjusagan sem útlegging ritningarinnar
Þann 18. júlí 1946 hélt Gerhard Ebeling (1912–2001) fyrirlestur í tengslum við doktorspróf sitt hið meira (stundum kallað prófessorspróf, þ. Habilitation) þegar hann hafði fullnægt þeim kröfum sem gerðar eru til veitingar prófessors-embættis í Þýskalandi og sums staðar annars staðar í Evrópu. Fyrirlesturinn, sem nefnist „Kirchengesichte als Geschichte der Auslegung der heiligen Schrift“, birtist ári síðar í tímaritinu Zeitschrift für Theologie und Kirche og síðan aftur 1964 í ritgerðasafni Ebelings: Wort Gottes und Tradition.1 Ebeling hafði þá sinnt prófessorsstöðu í kirkjusögu við háskólann í Tübingen árin 1947–1954 en í kjölfarið færði hann sig yfir í samstæðilega guðfræði. Skrefið var út af fyrir sig stutt því að náin tengsl eru milli kirkjusögu og samstæðilegrar guðfræði í verkum Ebelings og hafa fræðigreinarnar hvor um sig alla tíð verið miðlægar í fræðiiðkun hans. Áhrif hans sem guðfræðings einskorðast þó ekki bara við kirkjusögu og samstæðilega guðfræði heldur ná þau ótvírætt til allra helstu sviða akademískrar guðfræði. Greinar hans „Kirchengeschichte als Geschichte der Auslegung der heiligen Schrift“ frá 1946 og sömuleiðis „Die Bedeutung der historisch-kritische Methode für die protestantische Theologie und Kirche“ frá 1950 urðu strax, og eru enn, skyldulesning í guðfræðinámi í þýskumælandi löndum og víðar.2 Þær kallast á og er gott að lesa þær saman. Í þessari grein mun ég í upphafi reifa það guðfræðilega samhengi sem Ebeling skrifar inn í stuttu eftir lok síðari heimsstyrjaldar og þá ekki síst þær guðfræðilegu áherslur sem mótað höfðu sýn manna á hlutverk kirkjusögunnar og stöðu hennar innan guðfræðideilda, gera síðan grein fyrir efni greinar hans frá 1946 og veita innsýn í þá umræðu sem skapast hefur um hana á liðnum árum en þar ber hæst umfjallanir kirkjusagnfræðinganna Albrechts Beutels, Volkers Leppins3 og Martins Keßlers og trúfræðingsins Michaels Roths.
Þessi grein á það einfalda erindi við lesendur sína að benda þeim á merkilegan vitnisburð vestur-íslenska skáldsins Stephans G. Stephanssonar (1853–1927) um fermingarfræðsluna eins og hann hafði kynnst henni heima á Íslandi. Jafn-framt er reynt að skýra baksvið ummælanna: segja frá þeim dönsku fermingar-kverum sem notuð voru á Íslandi langt fram eftir nítjándu öld og einkanlega því sem Stephan G. hefur greinilega lært, kennt við höfund sinn, Balle. Ummæli skáldsins benda til að á Norðurlandi hafi hið lögboðna fermingarkver mætt gagnrýni sem helst minnir á afstöðu danskra vakningarsafnaða, og kemur nokkuð á óvart ef sá hugmyndastraumur hefur átt mikinn hljómgrunn meðal Skagfirðinga eða Þingeyinga.
Lærdómsbók í evangelísk-kristilegum trúarbrögðum handa unglingum
Rannsóknir á tíðni skírna meðal ungbarna á Norðurlöndum sýna að þeim hefur fækkað mikið, bæði tölulega og hlutfallslega. Þetta á líka við á Íslandi. Þar hefur hlutfall þjóðkirkju-fólks af íbúafjölda einnig minnkað mikið á þessari öld og rannsóknir á guðstrú og mikilvægi trúar í lífi fólks sýna breytingar milli kynslóða þar sem yngra fólk trúir síður á guð og telur hlutverk trúar ekki eins mikilvægt og fyrri kynslóðir. Í þessari grein er leitað skýringa á þessum breytingum hvað varðar skírn með hliðsjón af öðrum breytingum á sviði trúar og lífsskoðunar. Fjallað er um kenningar um hægfara kynslóðabreytingar og hröðun breytinga þegar vendipunkti er náð. Í seinni hluta greinarinnar er fjallað um niðurstöður nokkurra megindlegra kannana frá Norðurlöndum þar sem ungir foreldrar eru spurðir um afstöðu til skírnar. Þau svör eru síðan metin með hliðsjón af kenningum um breytingar hjá kynslóðum. Sett er fram sú kenning að vendipunkti sé náð hér á landi.
Í þessari grein er fram haldið athugun á þróun trúfrelsis á Íslandi á fyrsta þróunarskeiði þess en greinar þar að lútandi hafa birst í tveimur síðustu heftum þessarar ritraðar. Trúfrelsi var komið á með stjórnarskrá um sérmál Íslendinga (þ.e. innanríkismál) árið 1874. Þar var kveðið á um að heimilt væri að stofna trúfélög utan evangelísk-lúthersku ríkiskirkj-unnar sem nú skyldi, vel að merkja, verða þjóðkirkja en það fól m.a. í sér að söfnuðum var veitt aukin hlutdeild í stjórn eigin mála. Með lögum um utanþjóðkirkjumenn, sem sett voru 1886, var kveðið nánar á um réttindi og skyldur þeirra sem notfærðu sér þennan nýja rétt. Á rannsóknartímabilinu voru stofnaðir hér níu fríkirkjusöfnuðir á lútherskum grunni, auk þess sem trúfélög á öðrum kenningargrundvelli hösluðu sér völl hér á landi. Allir voru söfnuðirnir stofnaðir til að bregðast við staðbundnum vanda sem við var að glíma í starfi kirkjunnar í héraði. Þegar ekki tókst að leysa vandann í samvinnu við kirkjustjórnina tók almenningur í a.m.k. átta af söfnuðunum málin í eigin hendur og stofnaði lútherska söfnuði utan þjóðkirkjunnar. Í þessari rannsókn er því litið svo á að fremur hafi verið um kirkjulega lýðræðishreyfingu að ræða en dæmigerða fríkirkjuhreyfingu. Einnig hefur verið sýnt fram á að tiltölulega rúm ákvæði laganna frá 1886 voru útfærð með stjórnvaldsákvörðunum sem allar miðuðu að því að setja starfi fríkirkjusafnaðanna sem þrengst mörk og fella starf þeirra sem mest að starfsháttum og rekstrarfyrirkomulagi þjóðkirkjunnar. Kom biskup landsins fram sem fastur ráðgjafi stjórnvalda í þessu efni. Í þessari þriðju grein er sýnt fram á að sambúð þjóðkirkjunnar og fríkirkjusafnaðanna var almennt á friðsamlegum nótum. Undantekning var þó frá því á Austurlandi á fyrstu árum tuttugustu aldar. Þá starfaði hjá fríkirkjusöfnuðunum þar forstöðumaður sem hvorki var prestsmenntaður né vígður. Sniðgekk hann fyrirmæli varðandi mannfjöldaskýrslur og virti ekki venjur þjóðkirkjunnar um að sóknarprestum bæri réttur til að framkvæma öll prestsverk fyrir sóknarbörn sín. Að baki tregðunni við skýrsluskilin lá viðleitni forstöðumannsins til að forðast það að embættismenn þjóðkirkjunnar fengju nokkurn tilsjónarrétt yfir söfnuði hans. Að öðru leyti skýrðust deilurnar af ólíku eðli þjóðkirkjunnar og fríkirkjusafnaðanna. Þjóðkirkjan var hefðbundin, lögformleg stofnun en söfnuðirnir frjáls félagasamtök sem var óeiginlegt að fella starf sitt að landfræðilegum mörkum. Með stjórnarskrárbreytingum árið 1915 var trúfrelsi einstaklinga fest í sessi og lauk þar með fyrsta þróunarskeiði trúfrelsis í landinu.
„Heldri kona“ beitir sér fyrir auknum réttindum kvenna
Kirkja og kristin trú gegndu mikilvægu hlutverki í kvennabaráttunni í hinum vestræna heimi á síðari hluta nítjándu aldar. Konurnar sem beittu sér hvað mest fyrir auknum réttindum kvenna voru margar með sterk tengsl inn í kristin samfélög og beittu gjarnan trúarlegri orðræðu í baráttu sinni en andstæðingar kvennabaráttunnar vísuðu líka oft og iðulega í Ritninguna. Lok nítjándu aldar og upphaf þeirrar tuttugustu mörkuðu þáttaskil í lífi íslenskra kvenna, þegar barátta þeirra fyrir auknum réttindum leiddi til þess að samþykkt voru lög um rétt kvenna til embættisnáms, námsstyrks og embætta (1911) og kosningarétt og kjörgengi til Alþingis (1915). Í greinasafninu Kvennabarátta og kristin trú (2009) var leitast við að greina áhrif kristinnar trúar á þær konur sem leiddu baráttuna fyrir kynjajafnrétti á Íslandi um aldamótin 1900, sem og þær kvennahreyfingar sem urðu til á þessum tíma og höfðu það að markmiði að efla konur og auka þátttöku þeirra í samfélaginu. Þessi grein er byggð á rann-sóknum sem kynntar eru í greinasafninu, en hér er kastljósinu beint að Valgerði Jónsdóttur (1863–1913), eiginkonu Þórhalls Bjarnarsonar biskups Íslands (1855–1916), og lögð áhersla á sterk tengsl á milli kvennabaráttunnar og kristinnar trúar sem koma fram í lífi Valgerðar og starfi. Valgerður tók virkan þátt í störfum kvennahreyfinga sem urðu til í kringum aldamótin 1900 og áttu drjúgan þátt í að breyta stöðu kvenna í íslensku samfélagi til fram-búðar. Vinkona Valgerðar, Bríet Bjarnhéðinsdóttir, hélt því fram í minningargrein um Valgerði, að hún hefði tilheyrt þröngum hópi „heldri kvenna“ sem nýttu forréttindi sín til að bæta samfélagið og gera það hliðhollara þeim sem lög og samfélagslegar hefðir og hugmyndir höfðu fram að þessu verið fjandsamleg.
lög um rétt kvenna til embættisnáms, námsstyrks og embætta
lög um kosningarétt og kjörgengi kvenna til Alþingis
Ritdómur: When God Was a Bird: Christianity, Animism, and the Re-Enchantment of the World
Ritdómur um bókina When God Was a Bird: Christianity, Animism, and the Re-Enchantment of the World eftir Mark I. Wallace
Ritdómur: Religionswissenschaft und Theologie: Disziplinen diskursiv denken
Ritdómur um bókina Religionswissenschaft und Theologie: Disziplinen diskursiv denken eftir Christiane Nagel.
Grein þessi fjallar um stjórnsýslu þjóðkirkjunnar á tímabilinu 2011 til 2021. Upphaf þess skeiðs tekur mið af skýrslu Ríkisendurskoðunar um biskupsstofu, sóknir og sjóði kirkjunnar frá árinu 2011. Í skýrslunni voru gerðar alvarlegar athugasemdir við stöðu biskups í skipu-laginu. Tímabilinu lýkur með setningu nýrra þjóðkirkjulaga árið 2021 og í kjölfarið breyttu skipulagi kirkjunnar. Meginhugmyndin sem liggur til grundvallar þessari grein er að viða-mikið hlutverk biskups hafi á þessum tíma brotið í bága við grundvallarhugmyndir um lýð-ræðislegt skipulag þar sem sami aðilinn fór með framkvæmdavaldið og var í forsæti í þeirri nefnd (kirkjuráði) sem best var fallin til þess að sinna eftirliti með því sama valdi. Sögulegt yfirlit var gefið um viðleitni kirkjuþingsfulltrúa til að breyta skipulaginu í anda þess sem höfundar fyrrnefndrar skýrslu kölluðu eftir.
Fyrra Klemensarbréf og siðfræðileg arfleifð Páls í Róm
Greinin fjallar um Fyrra Klemensarbréf sem var skrifað í Róm í lok fyrstu aldar e.Kr. Höfundur bréfsins er óþekktur, en forn hefð er fyrir því að kenna hann við Klemens, þá biskup í Róm. Í greininni er athyglinni sérstaklega beint að félagslegum bakgrunni höfundar, sem og siðfræðilegum áherslum í bréfinu og hugmyndafræðilegum rótum þeirra. Gefið er almennt yfirlit yfir kenningar fræðimanna í þessu sambandi, auk þess sem rannsóknir á sögulegu samhengi ritsins eru kynntar. Tilgáta er sett fram um helsta áhrifavald höfundar í siðfræðilegum efnum. Almennar niðurstöður eru þær að „Klemens“ virðist hafa notið nokkuð sterkrar félags-legrar stöðu meðal kristinna í Róm, hver svo sem hann var í raun og veru. Ýmis félagsleg viðhorf sem birtast í bréfinu samræmast hefðbundnum rómverskum viðhorfum. Það er hugsanlegt að höfundur hafi verið frelsingi úr háttsettri rómverskri fjölskyldu. Í bréfinu er kærleikurinn, ἀγάπη, kynntur sem megindygð kristinna, en höfundur beinir athygli sinni fyrst og fremst að félagslegum birtingarformum ἀγάπη. Helsti áhrifavaldur „Klemensar“ hvað siðfræðilegar kenningar varðar var Páll postuli, einkum út frá siðfræði Páls í Fyrra Korintubréfi og Rómverjabréfi.
Í þessari grein er fram haldið athugun á þróun trúfrelsis á Íslandi á fyrsta þróunarskeiði þess en greinar þar að lútandi hafa birst í tveimur síðustu heftum þessarar ritraðar. Trúfrelsi var komið á með stjórnarskrá um sérmál Íslendinga (þ.e. innanríkismál) árið 1874. Þar var kveðið á um að heimilt væri að stofna trúfélög utan evangelísk-lúthersku ríkis-kirkjunnar sem nú skyldi, vel að merkja, verða þjóðkirkja en það fól m.a. í sér að söfnuðum var veitt aukin hlutdeild í stjórn eigin mála. Með lögum um utanþjóðkirkjumenn, sem sett voru 1886, var kveðið nánar á um réttindi og skyldur þeirra sem notfærðu sér þennan nýja rétt. Á rannsóknartímabilinu voru stofnaðir hér níu fríkirkjusöfnuðir á lútherskum grunni, auk þess sem trúfélög á öðrum kenningargrundvelli hösluðu sér völl hér á landi. Allir voru söfnuðirnir stofnaðir til að bregðast við staðbundnum vanda sem við var að glíma í starfi kirkjunnar í héraði. Þegar ekki tókst að leysa vandann í samvinnu við kirkjustjórnina tók almenningur í a.m.k. átta af söfnuðunum málin í eigin hendur og stofnaði lútherska söfnuði utan þjóðkirkjunnar. Í þessari rannsókn er því litið svo á að fremur hafi verið um kirkjulega lýðræðishreyfingu að ræða en dæmigerða fríkirkjuhreyfingu. Í greininni er sýnt fram á að tiltölulega rúm ákvæði laganna frá 1886 voru útfærð með stjórnvaldsákvörðunum sem allar miðuðu að því að setja starfi fríkirkjusafnaðanna sem þrengst mörk og fella starf þeirra sem mest að starfsháttum og rekstrarfyrirkomulagi þjóð-kirkjunnar. Kom biskup landsins fram sem fastur ráðgjafi stjórnvalda í þessu efni. Þá var kostað kapps um að binda einstaklinga við þjóðkirkjuna sem allra lengst með gjaldskyldu gagnvart henni, sem og með því að tengja trúfélagaskipti við fardaga ár hvert. Sýnir þetta að á tímabilinu var fremur um trúarlegt félagafrelsi að ræða en beinlínis trúfrelsi einstaklinga. Þá er einnig ljóst að enn starfaði þjóðkirkjan að verulegu leyti sem ríkiskirkja. Með stjórnarskrárbreytingum árið 1915 var trúfrelsi einstaklinga fest í sessi og lauk þar með fyrsta þróunarskeiði trúfrelsis í landinu.
Á síðasta fjórðungi nítjándu aldar ruddi athyglisverð nýjung sér til rúms í íslenskum greftrunarsiðum. Í stað þess að látnir væru grafnir í sameiginlegum sóknarkirkjugörðum, eins og aldalöng hefð var fyrir hér á landi og annars staðar í hinum kristna heimi, sóttust nú stöðugt fleiri bændur eftir því að fá heimild yfirvalda fyrir því að þeir og nánustu ættmenn þeirra fengju að hvíla heima á bújörðum sínum. Sökum þess hve algengt þetta varð, sem og hve þetta brýtur í bága við hina kristnu hefð, er um athyglisvert trúar-, menningar- og félagssögulegt fyrirbæri að ræða. Í greininni er þessi nýbreytni kortlögð að verulegu leyti á grundvelli áður ókannaðra skjal-legra heimilda. Rakið er hvernig yfirvöld tóku að veita heimildir fyrir stofnun heimagrafreita laust fyrir 1880, hvernig lagagrundvöllur var skapaður fyrir þetta fyrirbæri snemma á fjórða áratug tuttugustu aldar og loks hvernig bann var lagt við stofnun nýrra grafreita á önd-verðum sjöunda áratugnum. Þá er sýnt fram á hvernig fastar venjur mynduðust um leyfis-veitingarnar sem síðar voru formgerðar í lögum og reglugerð. Veraldleg yfirvöld voru lengst af hliðholl bændum í eftirsókn þeirra eftir heimagrafreitum, þó með undantekningum á ofanverðum öðrum áratug tuttugustu aldar og fram eftir þeim þriðja. Þannig sniðgengu þau lengst af stefnu þjóðkirkjunnar en biskupar hennar voru alfarið andvígir heimagreftri nema í algerum undantekningartilvikum og þá einkum vegna erfiðra líkflutninga. Í greininni er þó sýnt fram á að biskupar gátu með ýmsu móti haft áhrif á þau skilyrði sem sett voru fyrir stofnun grafreitanna og síðar hvernig ákvæði laga um þá voru túlkuð og þeim framfylgt. Koma áhrif þeirra ekki síst fram í því hvernig stærð grafreitanna voru takmörk sett en með því móti var að einhverju leyti unnið gegn upplausnaráhrifum siðarins.
Grein þessi er samin í tilefni af því að nú í ár eru liðin 25 ár frá því að dr. Þórir Kr. Þórðarson (1924–1995) prófessor lést. Þórir sat lengur á kennslustóli gamlatestamentisfræða en nokkur annar hefur gert hér á landi, eða í 40 ár. Yfirskrift greinarinnar „Sáttmáli, tilbeiðsla og sam-félag“ er ætlað að lýsa helstu áhersluatriðum í guðfræði Þóris. Hann lagði mikla áherslu á mikilvægi fræðigreinarinnar guðfræði Gamla testamentisins og nauðsyn þess að leitast við að heimfæra hina fornu texta til samtíðar okkar. Í því sambandi er bent á að í samtíð hans var ríkjandi viðhorf á Norðurlöndum að umrædd fræðigrein ætti tæpast rétt á sér og fremur bæri að leggja stund á trúfræði hins forna Ísraels. Í greininni er spurt um afstöðu Þóris til leitarinnar að þungamiðju Gamla testamentisins. Því er svarað að bæði í ræðu og riti hafi sáttmálshugtakið og heimfærsla þess verið yfir, undir og allt um kring. Jafnframt hafi Þórir ætíð lagt áherslu á fjölbreytileikann í hinum fornu hebresku ritningum. Þá var kannað hverjir væru helstu áhrifavaldar í lífi Þóris sem fræðimanns. Því er svarað að hér heima hafi það einkum verið æskulýðsleiðtogarnir sr. Magnús Runólfsson og sr. Friðrik Friðriksson. Erlendis hafi áhrifin verið sterkari frá Banda-ríkjunum en Norðurlöndum en á báðum þessum stöðum stundaði hann framhaldsnám. Þórir tjáði sig raunar oft um hve þátttaka hans í helgihaldi bæði í Danmörku og Svíþjóð hefðu skipt miklu máli fyrir fræðilegan áhuga hans á hinni hebresku guðsþjónustu og sálmum Gamla testamentisins. Albright-skólinn svonefndi er sérstaklega nefndur í greininni í tengslum við áhrifin sem Þórir varð fyrir í Bandaríkjunum og einnig er rætt um leiðbeinanda hans í doktorsnáminu í Chicago, dr. J. Coert Rylaarsdam, en áhrif hans hafa oftast verið vanmetin í fyrri skrifum um guðfræði Þóris. Námsárin í Chicago höfðu tvímælalaust áhrif á þá áherslu Þóris að tengja hin fornu fræði við spurningar og aðstæður í nútímasamfélagi. Þátttaka hans í borgarstjórn Reykjavíkur og uppbygging Félagsmálastofnunar Reykjavíkur voru áþreifanleg merki þess.
Guðspjöll Nýja testamentisins eru bókmenntaverk, þar sem persónusköpun er beitt í ríkum mæli, m.a. sem sannfæringartæki. Meginviðfangsefni þessarar greinar er persóna Jesú í persónusköpun guðspjallamannanna Markúsar, Matteusar og Lúkasar með hliðsjón af sam-tímalýsingum á fyrirmyndarheimspekingum, einkum í textum stóumanna. Leitast er við að svara eftirfarandi spurningum: Hvað einkenndi hinn stóíska vitring? Hversu „stóískur“ er Jesús í guðspjöllunum og hvað felur það í sér? Er munur á guðspjöllunum að þessu leyti? Til að svara þessum spurningum eru tvö meginstef tekin fyrir, annars vegar sú áhersla meðal heimspekinga, einkum stóumanna, að viðkomandi málstaður eða lífsstefna sé fjölskyldu-tengslum æðri, og hins vegar hin útbreidda ímynd í grísk-rómversku samfélagi af fullkominni sjálfstjórn hins vitra manns. Niðurstaðan bendir til þess að guðspjallamennirnir hafi að mörgu leyti viljað kynna „stóískan Jesú“ fyrir lesendum sínum, í mismiklum mæli þó.
Á síðasta fjórðungi nítjándu aldar ruddi athyglisverð nýjung sér til rúms í greftrunarsið Íslendinga. Í stað þess að látnir væru grafnir í sameiginlegum sóknarkirkjugörðum, eins og aldalöng hefð var fyrir hér á landi og annars staðar í hinum kristna heimi, sóttust nú stöðugt fleiri bændur eftir því að fá heimild yfirvalda fyrir því að þeir og nánustu ættmenn þeirra fengju að hvíla heima á bújörðum sínum. Sökum þess hve algengt þetta varð, sem og hve þetta brýtur í bága við hina kristnu hefð, er um athyglisvert trúar-, menningar- og félags-sögulegt fyrirbæri að ræða. Í greininni er þessi nýbreytni kortlögð með því að grafast fyrir um raunverulegan fjölda grafreitanna, dreifingu þeirra um landið, sem og helstu fjölgunartímabil. Rannsóknin er að verulegu leyti byggð á áður ókönnuðum heimildum sem varðveittar eru í Þjóðskjalasafni Íslands og Legstaðaskrá á vefsvæði Kirkjugarðasambands Íslands, gardur.is. Niðurstaðan er að um það bil 170 heimagrafreitir hafi verið stofnaðir á landinu en að dreifing þeirra hafi verið mjög mismunandi eftir landshlutum og byggðarlögum. Flestir urðu þeir á Austurlandi, eða 63, og 61 á Norðurlandi en miklu færri sunnanlands og vestan. Þá var munurinn margfaldur eftir prófastsdæmum eins og best kemur í ljós á norðausturhorni landsins. Í Norður-Þingeyjarprófastsdæmi voru þeir þrír en 39 í Norður-Múlaprófastsdæmi. Helstu fjölgunarskeið heimagrafreita voru þrjú. Hið fyrsta stóð frá því að fyrsti grafreiturinn var stofnaður, árið 1878, fram til 1918. Þá var tekið að beita meira aðhaldi vegna andstöðu biskups. Annað skeiðið hófst 1928 og stóð til 1937. Því lauk líklega vegna efnahags-kreppunnar sem þá ríkti en stofnun heimagrafreits gat haft töluverðan kostnað í för með sér. Síðasta fjölgunarskeiðið stóð svo frá því um 1940 þar til heimildarákvæði um heima-grafreiti var fellt úr lögum 1963, einkum vegna þrýstings frá þjóðkirkjunni. Almenn skýring á fjöldaþróun heimagrafreitanna er sú að þeir séu sýnilegt tákn um þær félagssálfræðilegu aðstæður sem ríktu í sveitum landsins á blómaskeiði grafreitanna og einkenndust af ættarhyggju og átthagaást. Þetta skýrir á hinn bóginn ekki misjafna dreifingu heimagrafreita um landið og er torvelt að útskýra hana öðruvísi en að á þeim stöðum þar sem grafreitir voru flestir hafi efnislegar og hugrænar ástæður spilað saman. “Buried in a Private Graveyard”. Novelties in Burial Rites in Iceland in the 19th and the 20th Centuries. Part II Around 1880, an interesting change began to shape the burial customs in Iceland. Previously, all Icelanders were buried in common parish cemeteries, as elsewhere in Christian territories. However, more and more farmers began to ask for permission from the authorities both to bury their closest relatives on their own farms and to be buried there themselves. Because of how common this became, and how the change violated the Christian tradition, it is an interesting religious, cultural and socio-historical phenomenon. In this article, this innovation is explored by revealing how many private graveyards were founded in Iceland, investigating their distribution around the country and examining their size. The research is largely based on previously unexplored documentary sources and the official registration of burials on the website of the Icelandic Cemeteries Association, gardur.is. The result is that approximately 170 private graveyards were established in the country. Their distribution varied greatly from region to region. The main periods of increase occurred in the spans of 1878–1918, 1928–1937 and 1940–1963. It is believed that private graveyards are a visible symbol of the socio-psychological conditions that prevailed in the rural areas of the country during their heyday. They represented respect for the family and ancestry intertwined with a love of the farm and the home district. However, this does not explain the uneven distribution of private graveyards around the country, which is difficult to do without taking into account the reciprocity of various objective and subjective reasons.