Fyrra Pétursbréf og siðfræðileg arfleifð Páls í Róm
Greinin fjallar um Fyrra Pétursbréf sem var að öllum líkindum skrifað í Róm á síðari hluta fyrstu aldar e.Kr. Höfundur bréfsins kveðst vera Pétur postuli, en það er án efa falskt höfundarnafn. Efni bréfsins er að stórum hluta fólgið í miðlun siðferðilegra boða og hvatninga. Í greininni er kastljósinu beint að siðfræðilegum áherslum í Fyrra Pétursbréfi og forsendum þeirra. Gefið er yfirlit yfir siðferðisboðskap höfundar þar sem sérstaklega er fjallað um kærleikinn (agapē) sem megindygð í framsetningu hans. Einnig er athyglinni beint að félagslegu samhengi siðferðisboðskaparins og rök færð fyrir því að höfundur líti á agapē sem e.k. „innanhúss-dygð“ (þ.e.a.s. dygð sem er einskorðuð við trúsystkini). Að endingu er sú tilgáta sett fram og rökstudd að Rómverjabréf Páls postula hafi verið helsta fyrirmynd höfundar í siðfræðilegum efnum. Að því leyti má segja að Fyrra Pétursbréf standi innan pálshefðar í frumkristni.
Copyright (c) 2026 Ritröð Guðfræðistofnunar
„Meintar ástæður“ sjálfsvíga á Íslandi á nítjándu öld
Í rannsókninni er leitast við að varpa ljósi á ástæður sjálfsvíga á Íslandi á nítjándu öld. Aðeins í eitt skipti er mögulegt að staðfesta að maður hafi skilið eftir sig kveðjubréf og varpar það ljósi á sálarangist hans fyrir andlátið. Engar aðrar heimildir hafa aftur á móti komið fram sem varpað geta ljósi á þær ástæður sem hrundu fólki til sjálfsvíga út frá sjónarhóli þess sjálfs. Því hefur orðið að láta við það sitja að kanna hvaða ástæður þau sem næst stóðu töldu að legið hefðu til grundvallar. Í rannsókninni er byggt á tæplega 170 sjálfsvígum og er mögulegt að kveða upp úr um slíkar „meintar ástæður“ í 96 tilvikum. Er þar byggt á ýmsum heimildum en þó einkum réttarprótókollum en oft voru haldin réttarhöld í kjölfar sjálfsvíga. Ljóst er að sterk tengsl voru talin milli sjálfsvíga og geðrænna veikinda eða vanda. Kemur það bæði fram í skýringum fólks við réttarpróf og í skrifum lækna. Voru 56, eða hátt í 60 af hundraði sjálfsvíganna 96, skýrð með þessum hætti. Næstflest, eða 13 sjálfsvíg, voru skýrð með félagslegri skömm sökum afbrota eða breytts almenningsálits af öðrum ástæðum. Fjögur til fimm sjálfsvíg voru skýrð með einhverri af eftirtöldum ástæðum: hjúskaparmál í uppnámi, örbirgð og örmögnun sökum hennar, líkamlegir sjúkdómar, einangrun m.a. vegna samskiptavanda og loks áfengisdrykkja. Í einu tilviki er mögulegt að líta svo á að trúarleg angist hafi valdið sjálfsvígi en þá ásamt fleiri ástæðum. Út frá niðurstöðum könnunarinnar er nærtækara að álykta um afstöðu fólks til sjálfsvíga en um sjálfsvígin sjálf. Virðist meginniðurstaðan vera að mest sjálfsvígshætta hafi verið talin stafa af aðstæðum sem einangruðu einstaklinginn frá samfélagsheildinni eins og raun var á um þær meintu ástæður sem oftast voru tilfærðar. Erfiðleikar sem fólk deildi með megin-þorra þjóðarinnar, t.d. líkamlegir sjúkdómar og erfið kjör, voru síður talin skapa hættu í þessu efni.
Þessi grein er tilraun til að leiða Breaking the Waves, eina umdeildustu mynd danska leik-stjórans Lars von Trier, saman við það sem kalla mætti hið femíníska verkefni. Inn í þá umræðu fléttast greining á ásökunum um kvenhatur og -fyrirlitningu leikstjórans og afstaða er tekin til slíkrar umræðu í samhengi við þematísk vandamálasvæði sem tengjast í senn framsetningu á kvenpersónum og trúarlegri túlkunarhefð á verkum leikstjórans. Þessi umræða er, eins og áður segir, samofin greiningu á Breaking the Waves en í sambandi við þá mynd reynast píslarhugtakið og hugmyndin um kristsgervinga sérlega mikilvæg greiningartæki. Þá birtast karlmenn að öllu jöfnu ekki með ýkja hetjulegum hætti í myndum Triers og verður vikið að þessum þætti undir lok greinarinnar.
Í þessari grein verður tekin til skoðunar röksemdafærsla heilags Ágústínusar frá Hippó úr riti hans Guðsríkinu, þess efnis að, séu skrímsl yfirleitt til, þá hljóti þau að vera sköpuð af Guði, og séu þau ennfremur mennsk þá hljóti þau að vera afkomendur Adams og Evu. Það vakti ekki fyrir Ágústínusi að sanna tilvist skrímsla en þannig var þessari röksemdafærslu engu að síður tekið af heilögum Ísidórusi frá Sevilla og öðrum síðari tíma hugsuðum. Þvínæst eru áhrifum þessarar hugmyndar og síðari túlkunum á henni gerð skil og í hvaða mynd hún barst til Íslands á síðmiðöldum.
Í þessu hefti Ritraðar Guðfræðistofnunar eru fjórar ritrýndar greinar. Í fyrstu greininni fæst Arngrímur Vídalín, dósent við Deild faggreinakennslu á Menntavísindasviði Háskóla Íslands, við hugmyndir Ágústínusar kirkjuföður frá Hippó um skrímsl og varpar ljósi á hugmyndasögulegan farveg þeirra til Íslands og viðtökur þeirra hér á landi á síðmiðöldum. Í annarri grein heftisins fjallar Björn Þór Vilhjálmsson, dósent við Íslensku- og menningardeild við Hugvísindasvið Háskóla Íslands, um kvikmyndina Breaking the Waves eftir danska leikstjórann Lars von Trier. Í greiningu sinni dregur Björn fram trúarlega þræði myndarinnar og setur í samhengi við femínískar túlkunaráherslur en þessir þættir myndar-innar hafa hlotið mikla athygli túlkenda síðan myndin kom út árið 1996. Í þriðju greininni er að finna framhald á rannókn Hjalta Hugasonar, prófessors emerít-usar, á sjálfsvígum á nítjándu öld. Að þessu sinni leitast Hjalti við að varpa ljósi á ástæður sjálfsvíga á grundvelli þeirra heimilda sem aðgengilegar eru frá tímabilinu. Í fjórðu og síðustu greininni fjallar Rúnar Már Þorsteinsson, prófessor við Guðfræði- og trúarbragðafræðideild á Hugvísindasviði Háskóla Íslands, um siðfræðilegar áherslur í Fyrra Pétursbréfi og félagslegt samhengi þeirra en dygðin agapē fær sérstaka athygli í umfjölluninni. Auk þess færir Rúnar rök fyrir því að helsta fyrirmynd höfundar bréfsins sé Rómverjabréf Páls postula og það megi þannig staðsetja innan pálshefðar í hinu frumkristna landslagi.
Ritdómur um bókina Hallgrímur Pétursson: Líf, kveðskapur og áhrif.
Copyright (c) 2025 Ritröð Guðfræðistofnunar
Ritdómur um bókina Mina bibliska vänner och jag: På besök i Gamla testamentets berättarvärld.
Gyðingarnir, Hallgrímur og Gracia Grindal
Í Passíusálmunum eru Gyðingar nefndir 56 sinnum. Í nýlegri enskri þýðingu þeirra koma the Jews fyrir nokkurn veginn fimm sinnum. Hér verður athugað hvort þetta gengur upp, og hvort þýðandinn heldur trúnað við frumtextann. Til þess þarf að kanna merkingu Gyðinga-hugtaksins í Sálmunum, og gera sér grein fyrir því hvers konar sú gyðingaandúð er sem þar kemur fram. Þá er litið á lausnir þýðandans.
Í þessari grein er fjallað um það hvernig nítjándu aldar hugsuðir á borð við Friedrich Schleiermacher, en sérstaklega listmálarinn Caspar David Friedrich, unnu að því að móta tungutak og myndmál sem samræmist nútímaheimsmynd. Í upphafi greinarinnar eru megin-einkenni nútímavæðingar dregin fram og sýnt hvernig unnið hefur verið með þau innan listfræðinnar. Þá verður hugað sérstaklega að málverkinu Der Mönch am Meer (1808–1810) eftir Friedrich (sem nefna má á íslensku Munkurinn á ströndinni) og merking þess og áhrifasaga reifuð. Þetta verk vakti mikið umtal á sínum tíma og þótti birta vel stöðu fólks í upphafi nítjándu aldar og tilvistarglímu þess. Annar áhrifamaður í þessu samtali var guðfræðingurinn Friedrich Schleiermacher og er gerð grein fyrir aðild hans að þessari deiglu. Innan list-fræðinnar er Caspar David Friedrich metinn sem brautryðjandi hins rómantíska landslags-málverks og sagður hafa mótað þann ramma sem komandi kynslóðir síðan máluðu innan. Í greininni eru færð rök fyrir því að hann hafi veitt nútímamálverkinu hagnýtt myndmál sem styðjast má við þegar orða á tilvistarvanda nútímamannsins í mynd. Greininni er ætlað að leggja grunn fyrir frekari rannsóknir á því hvernig þessi glíma nútímamanneskjunnar birtist í íslenska málverkinu í upphafi tuttugustu aldar.
Í greininni leitast höfundur við að varpa ljósi á merkingu og tilgang hinnar þekktu sögu um gullkálfinn og dansinn í kringum hann í 2Mós 32.1–6 í upprunalegu sögulegu og bókmennta-legu samhengi sínu með vísun í nýjustu hugmyndir fræðimanna og niðurstöður þeirra. Kveikjan að ritun greinarinnar var gagnrýni sem kom fram á prédikun biskups Íslands í útvarpsguðsþjónustu við setningu Alþingis 10. september 2024 þar sem hún lagði út af lexíu sunnudagsins þar á undan, 15. sunnudags eftir þrenningarhátíð. Túlkun biskups á táknrænni merkingu gullkálfsins er dæmigerð fyrir þá útbreiddu tilhneigingu í nútímanum að sjá í kálfinum myndhverfingu fyrir efnishyggju sem felst í því að leggja allt sitt traust á efnisleg gæði og ríkidæmi. Gagnrýnin sem kom fram í kjölfar guðsþjónustunnar var rökstudd með því að rangt væri að túlka söguna sem myndhverfingu fyrir efnishyggju eins og algengt er að gert sé af því að hún byggðist ekki á upprunalegri merkingu og tilgangi sögunnar, sem væri að mati gagnrýnanda „fordómafyllsta falsfrétt sögunnar“. Ritningartextinn væri sprottinn af hatri höfundanna, gyðinglegra fræðimanna, á öðrum trúarbrögðum en gyðingdómi og var í því sambandi staðhæft að líkneskið hefði verið líkneski af egypska guðinum Apis. Það væri því óásættanlegt að lagt væri út af þessum texta í þjóðkirkjunni. Virtist gagnrýnandinn líta svo á að meint hatur höfundanna á öðrum trúarbrögðum fyrir hálfu þriðja árþúsundi leiddi af sér að notkun sögunnar í helgihaldi kirkjunnar hlyti að skiljast sem hatursáróður í garð þeirra sem tilheyra öðrum trúabrögðum en kristni og gyðingdómi, óháð því hvort eða hvernig lagt væri út af sögunni í prédikun. Í greininni kemst höfundur að þeirri niðurstöðu að í framangreindri gagnrýni sé ekki gerður nauðsynlegur greinarmunur á því sem kallað er túlkunarfræði (e. hermeneutics) annars vegar og því sem kallast ritskýring (e. exegesis) hins vegar en með henni er markmiðið að komast að merkingu og markmiði texta í upprunalegu bókmennta- og sögulegu samhengi hans. Í greininni er komist að þeirri niðurstöðu að staðhæfingar er lúta að því að gullkálfurinn tákni egypskan guð í upprunalegu bókmennta- og sögulegu samhengi sínu eigi ekki við rök að styðjast heldur vilji höfundar upphaflegu frásagnarinnar beina spjótum sínum að helgihaldinu í Bet-El, sem sagt er frá í 1Kon 12.28–29, og þeirri guðsmynd sem hætta var á að slíkt helgihald hefði í för með sér að mati höfunda sögunnar í 2Mós 32.1–6. Þegar allt komi til alls sé sögunni um gullkálfinn ætlað að verja frelsi Guðs og óhöndlanleika og andmæla guðsmynd sem felur í sér þá trú að hemja megi guðdóminn og setja honum skorður, t.d. í listilega útbúnu líkneski.
„Móðir Guðs, meyja, við biðjum þig, vertu femínisti!“
Maríufræðin hefur lengi verið baráttufólki fyrir kvenréttindum hugleikin. Frægt dæmi um rammpólitíska nýtúlkun á Maríufræðinni er gjörningur pönkhljómsveitarinnar Pussy Riot í dómkirkju Krists frelsara í Moskvu í febrúarmánuði árið 2012. Þá stilltu meðlimir hljómsveitarinnar sér upp næst helgimyndahliðinu. Þar signdu þær sig, hófu háværan söng undir íkoninu af Maríu meyju og gagnrýndu undirlægjuhátt kirkju og menntastofnana gagn-vart ríkisvaldinu. Pussy Riot kölluðu gjörninginn pönkbæn og ákölluðu Maríu meyju í bæn sinni. Pönkbænin var sungin í helgidóminum og því má með nokkrum rétti túlka ákall Pussy Riot til meyjarinnar sem sunginn bænasálm. En er um sálm að ræða að hefðbundnum skilningi? Hvað er sálmur og geta sálmar verið siðvenjubrjótandi? Hvers konar guðfræði-hugmyndir um kynhlutverk eru taldar hæfa Maríu? Á hvaða hátt mótar myndmál sálmanna hugarheim þeirra sem sækja helgihaldið og hvers konar kynhlutverk birta þeir? Hvaða áhrif geta pönkbænin og femínískar og afnýlenduvæddar áherslur haft á það hvernig Maríu-myndirnar eru túlkaðar í sálmabókinni? Greininni er skipt í fimm undirkafla. Í fyrsta undirkaflanum er horft í baksýnisspegil til bandarískra og brasilískra kvennaguðfræðinga í lok tuttugustu aldar. Í öðrum undirkaflanum er greint frá straumum og stefnum í sálmafræði með sérstakri áherslu á félagslegt réttlæti er varðar kyn og afnýlenduvæðingu. Í þeim þriðja víkur sögunni að guðfræðilegri umræðu um Pussy Riot viðburðinn og dregin eru fram helstu atriði sem tengja má við sálmafræðina. Í fjórða kaflanum eru skoðuð teikn um aukinn fjölbreytileika í sálmabókinni og í fimmta og síðasta kaflanum er meyjarstef Sálmabókar íslensku kirkjunnar greint í ljósi sálmafræðinnar.
Í greininni er fjallað um sjálfsvíg á Íslandi á nítjándu öld í félags- og menningarlegu umhverfi sínu en fram á síðustu áratugi rannsóknartímans var hér hefðbundið sveitasamfélag enn við lýði. Sveitaheimilið var þá vettvangur fyrir líf og starfs alls þorra þjóðarinnar hvað varðaði dagleg störf, félagsleg samskipti, menningarlega og andlega iðju, afþreyingu og hvíld. Það var því jafnframt umgjörð langflestra sjálfsvíga þótt vissulega kæmi fyrir að fólk tæki eigið líf í verstöðvum eða jafnvel á faraldsfæti. Ofangreindar aðstæður höfðu margháttuð áhrif á þær aðferðir sem fólk greip til við að binda enda á líf sitt. Langflest völdu drekkingu enda var auðvelt að finna sér stað og skapa sér tækifæri til þessa í nánasta umhverfi sínu svo til um land allt. Næstalgengasta sjálfsvígs-aðferðin var henging og þar næst skurðir og/eða stungur með eggjárnum, t.d. sláttuljám. Af þeim var hálsskurður algengastur. Leiddar eru líkur að því að þar skipti máli að sauðfé var almennt slátrað á þann máta og hafði almenningur því mikla reynslu af hálsskurði og þekkingu á hvaða áhrif hann hefði á búpening. Venjuleg sveitaheimili voru tæpast fær um að mæta sjálfsvígum upp á eigin spýtur. Yfirvöld kröfðust þess að leitast væri við að lífga hin látnu við og leiðbeiningar þar að lútandi voru birtar í lækningakverum sem ætluð voru almenningi. Þá þurfti að hjúkra þeim sem lifðu um lengri eða skemmri tíma eftir sjálfsvígstilraun. Loks var sýslumönnum ætlað að halda réttar-próf vegna sjálfsvíga til að leiða í ljós ástand einstaklingsins sem látist hafði og hugsanlegar ástæður fyrir sjálfsvíginu, auk þess sem þeir áttu að úrskurða um greftrunarmáta og hugsanlega upptöku á eigum.
Formáli Haraldar Hreinssonar ritstjóra.
Þróunarsaga skírnarritúals lútherskra helgisiðabóka á Íslandi
Grein þessi fjallar um þróunarsögu skírnarritúalsins í lútherskum helgisiðabókum á Íslandi og hvernig breytingar á ritúalinu endurspegla guðfræðilega hugmyndastrauma hvers tíma. Til skoðunar eru sjö helstu handbækur lúthersku kirkjunnar auk tveggja tillagna um hand-bækur. Bækur þessar spanna tímabilið frá 1555 fram til dagsins í dag. Í greininni er sýnt fram á að skírnarritúalið einfaldast og styttist skref fyrir skref fram að útgáfu núgildandi hand-bókar frá árinu 1981. Samtímis hverfur smám saman áhersla á skírnina sem breytingu á stöðu skírnarþegans gagnvart Guði og með tímanum er æ minna fjallað um synd, veruleika hins illa og skírn sem sáttmála. Í því birtast fyrst og fremst vaxandi áhrif upplýsingar-stefnunnar á guðfræði á Íslandi. Þessi þróun nær hámarki með handbókinni frá 1934 sem er undir sterkum áhrifum frjálslyndrar guðfræði. Þróunin tekur nýja stefnu með núgildandi handbók frá 1981 sem markast af áhrifum frá nýrétttrúnaði og stefnu litúrgísku hreyfingar-innar. Núgildandi skírnarritúal inniheldur endurnýjaða áherslu á skírn sem endurfæðingu og miðlun gjafa frá Guði, auk þess sem nýir liðir hafa bæst við ritúalið, bæn yfir skírnarlauginni og tendrun skírnarljóss.
Í greininni er lagður grunnur að þjóðhátta- og sagnfræðilegri rannsókn á sjálfsvígum á Íslandi á nítjándu öld. Í upphafi er gerð grein fyrir þeim lögum og reglum sem giltu um greftrun þeirra sem frömdu sjálfsvíg en í þeim kemur fram afstaða ríkis og kirkju til verknaðarins. Var sú afstaða mjög fordæmandi fram til 1870 því að þangað til giltu miðaldavenjur í þessu tilliti sem gerðu það að verkum að grafa skyldi þau sem sviptu sig lífi utan kirkjugarðs nema unnt væri að sýna fram á að atburðurinn hefði orðið vegna geðrænna veikinda. Ef svo var átti að grafa innangarðs en í kyrrþey. Þá er gerð grein fyrir heimildum um sjálfsvíg en þau eru ekki síst landsmálablöð og sagnarit frá nítjándu öld sem vissulega eru alþýðlegs eðlis. Bent er á þau vandkvæði sem oft gera vart við sig þegar ákvarða skal hvort raunverulega hafi verið um sjálfsvíg að ræða. Í þessari rannsókn er atvik aldrei talið sjálfsvíg nema samtímafólk hafi litið svo á. Heimildir hafa fundist um 167 sjálfsvíg, 133 meðal karla en 34 meðal kvenna. Opinberar tölur sem gilda um hluta tímabilsins gefa þó til kynna að heildartalan hafi verið umtalsvert hærri. Sérstaka athygli vekur að sjálfsvígstíðni virðist hafa verið sérstaklega mikil meðal ungra kvenna, mun meiri en meðal ungra karla. Kann það að hafa stafað að nokkru leyti af því að framtíðarsýn þeirra hafi verið mun verri en karlanna þar eð þær höfðu minni möguleika á að verða sjálfra sín en þeir. Sjálfsvígstíðnin meðal aldraðra karla var meiri en meðal ungra karla en áfram var hún þó meiri meðal kvennanna í þessum aldurshópi. Virðist það koma heim og saman við það karlaveldi sem ríkti á öllum sviðum samfélagsins. Loks er fjallað sérstaklega um nokkur sjálfsvíg meðal tveggja samfélagshópa sem höfðu sérlega viðkvæma stöðu, þ.e. meðal ungs fólks og aldraðs.
Haustið 2024 var haldið upp á hálfrar aldar vígsluafmæli sr. Auðar Eirar Vilhjálmsdóttur, sem var fyrsta konan sem vígðist til prestsþjónustu innan íslensku þjóðkirkjunnar. Á síðustu fimmtíu árum hafa tæplega 120 konur bæst í hóp prestvígðra kvenna. Konur fengu fyrst leyfi til að stunda nám í Prestaskólanum í Reykjavík árið 1886 en það voru takmörk fyrir því hvað þær máttu læra, auk þess sem þær höfðu ekki réttindi til að gegna opinberum embættum, að prestsembættinu meðtöldu. Árið 1911 voru samþykkt lög á Alþingi sem veittu konum rétt til embættisnáms, námsstyrkja og embætta. Þó að konur fengju með þessum lögum fullt aðgengi að embættisnámi í guðfræði við Háskóla Íslands, útskrifaðist fyrsta konan með embættispróf ekki fyrr en árið 1945. Önnur konan, Auður Eir, lauk prófi árið 1962 og var hún vígð til prestsþjónustu á Suðureyri við Súgandafjörð 29. september 1974. Viðfangsefni þessarar greinar er aðdragandinn að prestvígslu fyrstu konunnar, allt frá því að konur gátu fyrst lært guðfræði á Íslandi og fengu 25 árum síðar rétt til að stunda óhindrað guðfræðinám við Háskóla Íslands sem þá var nýstofnaður. Þá verða umræðurnar sem sköp-uðust í kringum vígsluna 29. september 1974 til umfjöllunar. Sennilega hefur fátt breytt stöðu íslenskra kvenna eins mikið og lögin frá 1911, nema þá kosningarétturinn sem varð þeirra nokkrum árum síðar. Það þótti ekki öllum sjálfgefið að konur fengju þau réttindi sem lögin veittu þeim eins og ljóst er af umræðunum sem fóru fram á Alþingi áður en þau voru samþykkt. Rúmum sextíu árum síðar stóð íslenska þjóðkirkjan í fyrsta skipti frammi fyrir spurningunni um prestvígslu kvenna. Ekki voru allir á eitt sáttir um það hvort vígja ætti konu til prests eins og merkja má af viðbrögðum þeirra sem biskup Íslands, Sigurbjörn Einarsson, ráðfærði sig við áður en hann tók ákvörðun um að vígja Auði Eir. Í lok greinar-innar verður spurningin um vígða þjónustu kvenna sett í alþjóðlegt samkirkjulegt samhengi með áherslu á umfjöllun í skýrslu Trúar- og skipulagsnefndar sem starfar á vegum Heims-ráðs kirkna, um skírn, kvöldmáltíðarsakramenti og þjónustu frá 1982.
Prófessorí samstaæðilegri guðfræði með áherslu á kvennaguðfræði
lög um rétt kvenna til embættisnáms, námsstyrkja og embætta frá 1911
Kirkjusagan sem útlegging ritningarinnar
Þann 18. júlí 1946 hélt Gerhard Ebeling (1912–2001) fyrirlestur í tengslum við doktorspróf sitt hið meira (stundum kallað prófessorspróf, þ. Habilitation) þegar hann hafði fullnægt þeim kröfum sem gerðar eru til veitingar prófessors-embættis í Þýskalandi og sums staðar annars staðar í Evrópu. Fyrirlesturinn, sem nefnist „Kirchengesichte als Geschichte der Auslegung der heiligen Schrift“, birtist ári síðar í tímaritinu Zeitschrift für Theologie und Kirche og síðan aftur 1964 í ritgerðasafni Ebelings: Wort Gottes und Tradition.1 Ebeling hafði þá sinnt prófessorsstöðu í kirkjusögu við háskólann í Tübingen árin 1947–1954 en í kjölfarið færði hann sig yfir í samstæðilega guðfræði. Skrefið var út af fyrir sig stutt því að náin tengsl eru milli kirkjusögu og samstæðilegrar guðfræði í verkum Ebelings og hafa fræðigreinarnar hvor um sig alla tíð verið miðlægar í fræðiiðkun hans. Áhrif hans sem guðfræðings einskorðast þó ekki bara við kirkjusögu og samstæðilega guðfræði heldur ná þau ótvírætt til allra helstu sviða akademískrar guðfræði. Greinar hans „Kirchengeschichte als Geschichte der Auslegung der heiligen Schrift“ frá 1946 og sömuleiðis „Die Bedeutung der historisch-kritische Methode für die protestantische Theologie und Kirche“ frá 1950 urðu strax, og eru enn, skyldulesning í guðfræðinámi í þýskumælandi löndum og víðar.2 Þær kallast á og er gott að lesa þær saman. Í þessari grein mun ég í upphafi reifa það guðfræðilega samhengi sem Ebeling skrifar inn í stuttu eftir lok síðari heimsstyrjaldar og þá ekki síst þær guðfræðilegu áherslur sem mótað höfðu sýn manna á hlutverk kirkjusögunnar og stöðu hennar innan guðfræðideilda, gera síðan grein fyrir efni greinar hans frá 1946 og veita innsýn í þá umræðu sem skapast hefur um hana á liðnum árum en þar ber hæst umfjallanir kirkjusagnfræðinganna Albrechts Beutels, Volkers Leppins3 og Martins Keßlers og trúfræðingsins Michaels Roths.
Þessi grein á það einfalda erindi við lesendur sína að benda þeim á merkilegan vitnisburð vestur-íslenska skáldsins Stephans G. Stephanssonar (1853–1927) um fermingarfræðsluna eins og hann hafði kynnst henni heima á Íslandi. Jafn-framt er reynt að skýra baksvið ummælanna: segja frá þeim dönsku fermingar-kverum sem notuð voru á Íslandi langt fram eftir nítjándu öld og einkanlega því sem Stephan G. hefur greinilega lært, kennt við höfund sinn, Balle. Ummæli skáldsins benda til að á Norðurlandi hafi hið lögboðna fermingarkver mætt gagnrýni sem helst minnir á afstöðu danskra vakningarsafnaða, og kemur nokkuð á óvart ef sá hugmyndastraumur hefur átt mikinn hljómgrunn meðal Skagfirðinga eða Þingeyinga.
Lærdómsbók í evangelísk-kristilegum trúarbrögðum handa unglingum
Rannsóknir á tíðni skírna meðal ungbarna á Norðurlöndum sýna að þeim hefur fækkað mikið, bæði tölulega og hlutfallslega. Þetta á líka við á Íslandi. Þar hefur hlutfall þjóðkirkju-fólks af íbúafjölda einnig minnkað mikið á þessari öld og rannsóknir á guðstrú og mikilvægi trúar í lífi fólks sýna breytingar milli kynslóða þar sem yngra fólk trúir síður á guð og telur hlutverk trúar ekki eins mikilvægt og fyrri kynslóðir. Í þessari grein er leitað skýringa á þessum breytingum hvað varðar skírn með hliðsjón af öðrum breytingum á sviði trúar og lífsskoðunar. Fjallað er um kenningar um hægfara kynslóðabreytingar og hröðun breytinga þegar vendipunkti er náð. Í seinni hluta greinarinnar er fjallað um niðurstöður nokkurra megindlegra kannana frá Norðurlöndum þar sem ungir foreldrar eru spurðir um afstöðu til skírnar. Þau svör eru síðan metin með hliðsjón af kenningum um breytingar hjá kynslóðum. Sett er fram sú kenning að vendipunkti sé náð hér á landi.
Í þessari grein er fram haldið athugun á þróun trúfrelsis á Íslandi á fyrsta þróunarskeiði þess en greinar þar að lútandi hafa birst í tveimur síðustu heftum þessarar ritraðar. Trúfrelsi var komið á með stjórnarskrá um sérmál Íslendinga (þ.e. innanríkismál) árið 1874. Þar var kveðið á um að heimilt væri að stofna trúfélög utan evangelísk-lúthersku ríkiskirkj-unnar sem nú skyldi, vel að merkja, verða þjóðkirkja en það fól m.a. í sér að söfnuðum var veitt aukin hlutdeild í stjórn eigin mála. Með lögum um utanþjóðkirkjumenn, sem sett voru 1886, var kveðið nánar á um réttindi og skyldur þeirra sem notfærðu sér þennan nýja rétt. Á rannsóknartímabilinu voru stofnaðir hér níu fríkirkjusöfnuðir á lútherskum grunni, auk þess sem trúfélög á öðrum kenningargrundvelli hösluðu sér völl hér á landi. Allir voru söfnuðirnir stofnaðir til að bregðast við staðbundnum vanda sem við var að glíma í starfi kirkjunnar í héraði. Þegar ekki tókst að leysa vandann í samvinnu við kirkjustjórnina tók almenningur í a.m.k. átta af söfnuðunum málin í eigin hendur og stofnaði lútherska söfnuði utan þjóðkirkjunnar. Í þessari rannsókn er því litið svo á að fremur hafi verið um kirkjulega lýðræðishreyfingu að ræða en dæmigerða fríkirkjuhreyfingu. Einnig hefur verið sýnt fram á að tiltölulega rúm ákvæði laganna frá 1886 voru útfærð með stjórnvaldsákvörðunum sem allar miðuðu að því að setja starfi fríkirkjusafnaðanna sem þrengst mörk og fella starf þeirra sem mest að starfsháttum og rekstrarfyrirkomulagi þjóðkirkjunnar. Kom biskup landsins fram sem fastur ráðgjafi stjórnvalda í þessu efni. Í þessari þriðju grein er sýnt fram á að sambúð þjóðkirkjunnar og fríkirkjusafnaðanna var almennt á friðsamlegum nótum. Undantekning var þó frá því á Austurlandi á fyrstu árum tuttugustu aldar. Þá starfaði hjá fríkirkjusöfnuðunum þar forstöðumaður sem hvorki var prestsmenntaður né vígður. Sniðgekk hann fyrirmæli varðandi mannfjöldaskýrslur og virti ekki venjur þjóðkirkjunnar um að sóknarprestum bæri réttur til að framkvæma öll prestsverk fyrir sóknarbörn sín. Að baki tregðunni við skýrsluskilin lá viðleitni forstöðumannsins til að forðast það að embættismenn þjóðkirkjunnar fengju nokkurn tilsjónarrétt yfir söfnuði hans. Að öðru leyti skýrðust deilurnar af ólíku eðli þjóðkirkjunnar og fríkirkjusafnaðanna. Þjóðkirkjan var hefðbundin, lögformleg stofnun en söfnuðirnir frjáls félagasamtök sem var óeiginlegt að fella starf sitt að landfræðilegum mörkum. Með stjórnarskrárbreytingum árið 1915 var trúfrelsi einstaklinga fest í sessi og lauk þar með fyrsta þróunarskeiði trúfrelsis í landinu.
„Heldri kona“ beitir sér fyrir auknum réttindum kvenna
Kirkja og kristin trú gegndu mikilvægu hlutverki í kvennabaráttunni í hinum vestræna heimi á síðari hluta nítjándu aldar. Konurnar sem beittu sér hvað mest fyrir auknum réttindum kvenna voru margar með sterk tengsl inn í kristin samfélög og beittu gjarnan trúarlegri orðræðu í baráttu sinni en andstæðingar kvennabaráttunnar vísuðu líka oft og iðulega í Ritninguna. Lok nítjándu aldar og upphaf þeirrar tuttugustu mörkuðu þáttaskil í lífi íslenskra kvenna, þegar barátta þeirra fyrir auknum réttindum leiddi til þess að samþykkt voru lög um rétt kvenna til embættisnáms, námsstyrks og embætta (1911) og kosningarétt og kjörgengi til Alþingis (1915). Í greinasafninu Kvennabarátta og kristin trú (2009) var leitast við að greina áhrif kristinnar trúar á þær konur sem leiddu baráttuna fyrir kynjajafnrétti á Íslandi um aldamótin 1900, sem og þær kvennahreyfingar sem urðu til á þessum tíma og höfðu það að markmiði að efla konur og auka þátttöku þeirra í samfélaginu. Þessi grein er byggð á rann-sóknum sem kynntar eru í greinasafninu, en hér er kastljósinu beint að Valgerði Jónsdóttur (1863–1913), eiginkonu Þórhalls Bjarnarsonar biskups Íslands (1855–1916), og lögð áhersla á sterk tengsl á milli kvennabaráttunnar og kristinnar trúar sem koma fram í lífi Valgerðar og starfi. Valgerður tók virkan þátt í störfum kvennahreyfinga sem urðu til í kringum aldamótin 1900 og áttu drjúgan þátt í að breyta stöðu kvenna í íslensku samfélagi til fram-búðar. Vinkona Valgerðar, Bríet Bjarnhéðinsdóttir, hélt því fram í minningargrein um Valgerði, að hún hefði tilheyrt þröngum hópi „heldri kvenna“ sem nýttu forréttindi sín til að bæta samfélagið og gera það hliðhollara þeim sem lög og samfélagslegar hefðir og hugmyndir höfðu fram að þessu verið fjandsamleg.
lög um rétt kvenna til embættisnáms, námsstyrks og embætta
lög um kosningarétt og kjörgengi kvenna til Alþingis
Ritdómur: When God Was a Bird: Christianity, Animism, and the Re-Enchantment of the World
Ritdómur um bókina When God Was a Bird: Christianity, Animism, and the Re-Enchantment of the World eftir Mark I. Wallace
Ritdómur: Religionswissenschaft und Theologie: Disziplinen diskursiv denken
Ritdómur um bókina Religionswissenschaft und Theologie: Disziplinen diskursiv denken eftir Christiane Nagel.
Grein þessi fjallar um stjórnsýslu þjóðkirkjunnar á tímabilinu 2011 til 2021. Upphaf þess skeiðs tekur mið af skýrslu Ríkisendurskoðunar um biskupsstofu, sóknir og sjóði kirkjunnar frá árinu 2011. Í skýrslunni voru gerðar alvarlegar athugasemdir við stöðu biskups í skipu-laginu. Tímabilinu lýkur með setningu nýrra þjóðkirkjulaga árið 2021 og í kjölfarið breyttu skipulagi kirkjunnar. Meginhugmyndin sem liggur til grundvallar þessari grein er að viða-mikið hlutverk biskups hafi á þessum tíma brotið í bága við grundvallarhugmyndir um lýð-ræðislegt skipulag þar sem sami aðilinn fór með framkvæmdavaldið og var í forsæti í þeirri nefnd (kirkjuráði) sem best var fallin til þess að sinna eftirliti með því sama valdi. Sögulegt yfirlit var gefið um viðleitni kirkjuþingsfulltrúa til að breyta skipulaginu í anda þess sem höfundar fyrrnefndrar skýrslu kölluðu eftir.
Fyrra Klemensarbréf og siðfræðileg arfleifð Páls í Róm
Greinin fjallar um Fyrra Klemensarbréf sem var skrifað í Róm í lok fyrstu aldar e.Kr. Höfundur bréfsins er óþekktur, en forn hefð er fyrir því að kenna hann við Klemens, þá biskup í Róm. Í greininni er athyglinni sérstaklega beint að félagslegum bakgrunni höfundar, sem og siðfræðilegum áherslum í bréfinu og hugmyndafræðilegum rótum þeirra. Gefið er almennt yfirlit yfir kenningar fræðimanna í þessu sambandi, auk þess sem rannsóknir á sögulegu samhengi ritsins eru kynntar. Tilgáta er sett fram um helsta áhrifavald höfundar í siðfræðilegum efnum. Almennar niðurstöður eru þær að „Klemens“ virðist hafa notið nokkuð sterkrar félags-legrar stöðu meðal kristinna í Róm, hver svo sem hann var í raun og veru. Ýmis félagsleg viðhorf sem birtast í bréfinu samræmast hefðbundnum rómverskum viðhorfum. Það er hugsanlegt að höfundur hafi verið frelsingi úr háttsettri rómverskri fjölskyldu. Í bréfinu er kærleikurinn, ἀγάπη, kynntur sem megindygð kristinna, en höfundur beinir athygli sinni fyrst og fremst að félagslegum birtingarformum ἀγάπη. Helsti áhrifavaldur „Klemensar“ hvað siðfræðilegar kenningar varðar var Páll postuli, einkum út frá siðfræði Páls í Fyrra Korintubréfi og Rómverjabréfi.
Í þessari grein er fram haldið athugun á þróun trúfrelsis á Íslandi á fyrsta þróunarskeiði þess en greinar þar að lútandi hafa birst í tveimur síðustu heftum þessarar ritraðar. Trúfrelsi var komið á með stjórnarskrá um sérmál Íslendinga (þ.e. innanríkismál) árið 1874. Þar var kveðið á um að heimilt væri að stofna trúfélög utan evangelísk-lúthersku ríkis-kirkjunnar sem nú skyldi, vel að merkja, verða þjóðkirkja en það fól m.a. í sér að söfnuðum var veitt aukin hlutdeild í stjórn eigin mála. Með lögum um utanþjóðkirkjumenn, sem sett voru 1886, var kveðið nánar á um réttindi og skyldur þeirra sem notfærðu sér þennan nýja rétt. Á rannsóknartímabilinu voru stofnaðir hér níu fríkirkjusöfnuðir á lútherskum grunni, auk þess sem trúfélög á öðrum kenningargrundvelli hösluðu sér völl hér á landi. Allir voru söfnuðirnir stofnaðir til að bregðast við staðbundnum vanda sem við var að glíma í starfi kirkjunnar í héraði. Þegar ekki tókst að leysa vandann í samvinnu við kirkjustjórnina tók almenningur í a.m.k. átta af söfnuðunum málin í eigin hendur og stofnaði lútherska söfnuði utan þjóðkirkjunnar. Í þessari rannsókn er því litið svo á að fremur hafi verið um kirkjulega lýðræðishreyfingu að ræða en dæmigerða fríkirkjuhreyfingu. Í greininni er sýnt fram á að tiltölulega rúm ákvæði laganna frá 1886 voru útfærð með stjórnvaldsákvörðunum sem allar miðuðu að því að setja starfi fríkirkjusafnaðanna sem þrengst mörk og fella starf þeirra sem mest að starfsháttum og rekstrarfyrirkomulagi þjóð-kirkjunnar. Kom biskup landsins fram sem fastur ráðgjafi stjórnvalda í þessu efni. Þá var kostað kapps um að binda einstaklinga við þjóðkirkjuna sem allra lengst með gjaldskyldu gagnvart henni, sem og með því að tengja trúfélagaskipti við fardaga ár hvert. Sýnir þetta að á tímabilinu var fremur um trúarlegt félagafrelsi að ræða en beinlínis trúfrelsi einstaklinga. Þá er einnig ljóst að enn starfaði þjóðkirkjan að verulegu leyti sem ríkiskirkja. Með stjórnarskrárbreytingum árið 1915 var trúfrelsi einstaklinga fest í sessi og lauk þar með fyrsta þróunarskeiði trúfrelsis í landinu.
Grein þessi er samin í tilefni af því að nú í ár eru liðin 25 ár frá því að dr. Þórir Kr. Þórðarson (1924–1995) prófessor lést. Þórir sat lengur á kennslustóli gamlatestamentisfræða en nokkur annar hefur gert hér á landi, eða í 40 ár. Yfirskrift greinarinnar „Sáttmáli, tilbeiðsla og sam-félag“ er ætlað að lýsa helstu áhersluatriðum í guðfræði Þóris. Hann lagði mikla áherslu á mikilvægi fræðigreinarinnar guðfræði Gamla testamentisins og nauðsyn þess að leitast við að heimfæra hina fornu texta til samtíðar okkar. Í því sambandi er bent á að í samtíð hans var ríkjandi viðhorf á Norðurlöndum að umrædd fræðigrein ætti tæpast rétt á sér og fremur bæri að leggja stund á trúfræði hins forna Ísraels. Í greininni er spurt um afstöðu Þóris til leitarinnar að þungamiðju Gamla testamentisins. Því er svarað að bæði í ræðu og riti hafi sáttmálshugtakið og heimfærsla þess verið yfir, undir og allt um kring. Jafnframt hafi Þórir ætíð lagt áherslu á fjölbreytileikann í hinum fornu hebresku ritningum. Þá var kannað hverjir væru helstu áhrifavaldar í lífi Þóris sem fræðimanns. Því er svarað að hér heima hafi það einkum verið æskulýðsleiðtogarnir sr. Magnús Runólfsson og sr. Friðrik Friðriksson. Erlendis hafi áhrifin verið sterkari frá Banda-ríkjunum en Norðurlöndum en á báðum þessum stöðum stundaði hann framhaldsnám. Þórir tjáði sig raunar oft um hve þátttaka hans í helgihaldi bæði í Danmörku og Svíþjóð hefðu skipt miklu máli fyrir fræðilegan áhuga hans á hinni hebresku guðsþjónustu og sálmum Gamla testamentisins. Albright-skólinn svonefndi er sérstaklega nefndur í greininni í tengslum við áhrifin sem Þórir varð fyrir í Bandaríkjunum og einnig er rætt um leiðbeinanda hans í doktorsnáminu í Chicago, dr. J. Coert Rylaarsdam, en áhrif hans hafa oftast verið vanmetin í fyrri skrifum um guðfræði Þóris. Námsárin í Chicago höfðu tvímælalaust áhrif á þá áherslu Þóris að tengja hin fornu fræði við spurningar og aðstæður í nútímasamfélagi. Þátttaka hans í borgarstjórn Reykjavíkur og uppbygging Félagsmálastofnunar Reykjavíkur voru áþreifanleg merki þess.