Í Netlu – Veftímariti um uppeldi og menntun eru birtar fræðilegar ritrýndar greinar á íslensku og ensku en einnig ritstýrðar frásagnir af þróunarstarfi, umræðugreinar, hugleiðingar, pistlar, viðtöl, ritfregnir og ritdómar um uppeldis- og menntamál. Þegar við á er leitast við að nýta kosti vefsins sem miðils og höfundar hafa í nokkrum tilvikum birt efni með hljóðdæmum og lifandi myndum. Sérrit hafa ýmist verið þemabundin eða tengd ráðstefnum um menntavísindi og birt ritrýnt efni og greinar af fræðilegum toga. Tímaritið er á lista yfir DOAJ - tímarit (Directory of Open Access Journals -http://www.doaj.org/) og er öllum opið samkvæmt skilmálum CC BY 4.0
Munnleg lokapróf í háskólakennslu: Kostir, áskoranir og upplifun nemenda
Munnleg lokapróf eru sjaldgæf í íslensku háskólakerfi þrátt fyrir aldalanga sögu. Sumar rannsóknir benda til þess að þau bjóði upp á dýpri innsýn í þekkingu og hæfni nemenda og geti þannig endurspeglað námsárangur með öðrum hætti en hefðbundin skrifleg próf. Í þessari grein er fjallað um munnleg próf sem matsaðferð í háskólakennslu, skoðaðir bæði kostir þeirra og áskoranir. Áhersla er lögð á upplifun nemenda, streitu og prófkvíða, auk þess sem borinn er saman árangur nemenda í munnlegum og skriflegum prófum. Rannsóknin byggir á spurningakönnun sem lögð var fyrir nemendur í námskeiði í viðskiptafræði við Háskólann á Akureyri, þar sem munnlegt lokapróf var tekið upp í stað hefðbundins skriflegs prófs. Niðurstöður sýna að þrátt fyrir að margir nemendur upplifi kvíða tengdan munnlegum prófum, meta þeir reynsluna yfirleitt jákvæða eftir á. Upplifun nemenda af að þreyta munnlegt próf reyndist marktækt ólík eftir því hvort þeir upplifðu streitu í prófinu eða ekki. Meirihluti þátttakenda taldi að munnlegt próf krefðist dýpri skilnings og þeir hefðu þar af leiðandi undirbúið sig betur fyrir prófið. Gögnin sýna einnig að meðaleinkunnir voru hærri hjá þeim nemendum sem þreyttu munnlegt próf en hjá fyrri árgöngum sem tóku hefðbundið skriflegt próf. Rannsóknin dregur fram mikilvægi þess að styðja nemendur í gegnum nýjar matsaðferðir og að munnleg próf geti stuðlað að réttlátara námsmati. Niðurstöðurnar styðja við fyrri rannsóknir sem benda til þess að munnleg próf geti verið áhrifaríkari leið til að meta dýpri skilning en skrifleg próf og efli mikilvæga hæfni fyrir atvinnulífið.
Copyright (c) 2025 Vera Kristín Vestmann Kristjánsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Þakklát fyrir reynsluna en ekki fyrir krabbameinið“: Upplifun ungra kvenna af krabbameini og lærdómur þeirrar reynslu
Í greininni er fjallað um rannsókn á upplifun fjögurra ungra kvenna sem greindust með krabbamein og lærdómi þeirrar lífsreynslu. Þátttakendur eiga það sameiginlegt að hafa skrifað um reynslu sína þegar þær gengu í gegnum krabbameinsmeðferð. Rýnt er í frásagnir sem deilt var á samfélagsmiðlinum Instagram og útgefin ljóð í því skyni að fá innsýn í líf þeirra á þeim tíma sem þær veikjast og takast á við nýjan veruleika. Auk þess byggja niðurstöður rannsóknarinnar á djúpviðtölum sem tekin voru við sömu konur að nokkrum árum liðnum og varpa ljósi á lærdóm sem þær draga í kjölfar veikindanna. Hér er um eigindlega rannsókn að ræða sem byggir á fyrirbærafræðilegri nálgun þar sem horft er til lífsreynslu fólks og þeirrar merkingar sem í hana er lögð. Í niðurstöðum rannsóknarinnar eru dregin fram þemu sem endurspegla tilfinningaleg átök, breytingar á sjálfsmynd og jákvætt hugarfar í gegnum sársaukafullt ferli, sem jafnframt einkennist af þakklæti, kærleika og fegurð. Þegar síðar er litið um öxl kemur í ljós að veikindin hafa haft þýðingarmikil áhrif á líf þátttakenda, ekki síst varðandi tengsl þeirra við sig sjálfar, annað fólk og lífið sjálft. Rannsóknarefnið er skoðað af fræðilegum sjónarhóli jákvæðrar sálfræði, einkum annarrar bylgju hennar, þar sem horft er til tengsla áfalla og hamingju. Þar að auki er byggt á kenningu um áfallaþroska sem felur í sér þann möguleika að áföll geti stutt við persónulegan þroska fólks og innihaldsríkt líf. Rannsóknir á því sviði hafa fram til þessa verið fátíðar hér á landi. Hagnýtt gildi rannsóknarinnar felst í auknum skilningi á viðkvæmri stöðu ungra kvenna sem greinast með krabbamein og niðurstöður hennar gefa vísbendingar um hvaða þættir geta verið mikilvægir til að styðja við þann hóp á farsælan hátt.
Copyright (c) 2025 Ebba Áslaug Kristjánsdóttir, Ingibjörg V. Kaldalóns https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kunna öll börn stafahljóðin í upphafi 2. bekkjar?
Í þessari rannsókn var þekking nemenda á stafahljóðum við lok 1. bekkjar og upphaf 2. bekkjar borin saman og greind eftir mögulegum áhrifaþáttum. Þátttakendur rannsóknarinnar voru 291 nemandi í 1. bekk við upphaf rannsóknar í sjö skólum á höfuðborgarsvæðinu; 135 drengir og 156 stúlkur. Flestir nemendur (n = 239) höfðu íslensku sem móðurmál, en 52 voru með íslensku sem annað tungumál (ÍSAT). Fimmtungur nemenda (n = 57) voru taldir eiga í hættu að lenda í lestrarvanda, byggt á mati við upphaf skólagöngu. Þekking á stafahljóðum var skoðuð hjá hópnum í heild og einnig eftir kyni nemenda, hvort þeir hefðu íslensku sem fyrsta eða annað mál og áhættu á lestrarvanda. Gagna var aflað í maí við lok 1. bekkjar og september við upphaf 2. bekkjar. Gagnaöflun fór fram einstaklingslega, í hverjum skóla fyrir sig, sem hluti af stærri langtímarannsókn í umsjón dr. Önnu-Lindar Pétursdóttur (með Rannís-styrk nr. 207216-051). Í þessari rannsókn var unnið úr gögnum um þekkingu nemenda á hljóðum allra bókstafa og tvíhljóða íslenska stafrófsins. Niðurstöður sýndu að þekking nemenda á stafahljóðum var afar mismunandi, allt frá 1 til 35 stafahljóða við lok 1. bekkjar og frá 4 til 35 stafahljóða við upphaf 2. bekkjar. Hlutfallslega skorti mörg börn þekkingu á hljóðum algengra bókstafa og ekkert stafahljóð sem allir nemendur þekktu við upphaf 2. bekkjar. Nemendur með íslensku sem annað mál og nemendur í áhættuhópi höfðu að meðaltali slakari stafahljóðaþekkingu en jafnaldrar, en ekki mældist munur eftir kyni. Ekki mældist marktæk afturför milli 1. og 2. bekkjar, hvorki hjá hópnum í heild né með tilliti til kyns, móðurmáls eða stafaþekkingar í upphafi grunnskóla. Niðurstöður þessarar rannsóknar benda til þess að nauðsynlegt sé að bregðast við og tryggja að öll börn læri hljóð allra bókstafa til að eiga möguleika á að þróa lestrarfærni sína. Það er von höfunda að niðurstöður nýtist við að efla lestrarkennslu byrjenda í lestri, þannig að fyrirbyggja megi vaxandi lestrarerfiðleika vegna skorts á undirstöðufærni
Copyright (c) 2025 Jóhanna María Bjarnadóttir, Guðrún Lilja Kristófersdóttir, Auður Soffíu Björgvinsdóttir, Anna-Lind Pétursdóttir, Amelia Jara Larimer https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Leikskóli fyrir öll börn: Valdefling foreldra og deildarstjóra
Markmið rannsóknarinnar sem hér er til umfjöllunar var að styrkja stöðu foreldra barna sem þurfa sérhæfðan stuðning í leikskóla, með áherslu á teymisfundi og samskipti foreldra og deildarstjóra. Tilgangurinn var að efla og styðja við inngildandi menntun í leikskólum. Rannsóknin fór fram í tveimur leikskólum í Reykjavík yfir þriggja ára tímabil. Þátttakendur voru deildarstjórar, sérkennslustjórar og stjórnendur leikskólanna auk verkefnastjóra frá Skóla- og frístundasviði Reykjavíkurborgar og tveggja rannsakenda við Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Tekin voru viðtöl við þátttakendur í upphafi og lok verkefnis og skráðu þeir hjá sér og kynntu framvindu verkefnisins meðan á því stóð. Einnig voru tekin viðtöl við tvo foreldra í báðum leikskólum. Í upphafi verkefnisins kom fram að foreldrar voru oft valdalausir á teymisfundum þar sem sérfræðingar stýrðu umræðunni, en foreldrar sátu hjá sem óvirkir hlustendur. Þátttakendur unnu við að breyta þessu með því að þróa skipulag teymisfunda, þar sem foreldrar fengu meira rými til að tjá sig og taka virkan þátt í ákvarðanatöku. Þá var lögð áhersla á aukna þátttöku deildarstjóra á teymisfundum til að styrkja ábyrgð þeirra á námi og líðan allra barna á deildinni. Með þessu fyrirkomulagi urðu deildarstjórar virkari í samstarfi við foreldra og höfðu betri yfirsýn á stöðu allra barna í sínum hópi. Jafnframt stuðlaði þessi breyting að því að börn sem voru í viðkvæmri stöðu voru síður aðskilin frá barnahópnum, þar sem deildarstjórar tóku aukna ábyrgð á menntun þeirra og velferð innan daglegs skólastarfs. Rannsóknin undirstrikar mikilvægi virkrar þátttöku foreldra í námi barna sinna og nauðsyn þess að styðja við faglega þróun starfsfólks til að tryggja að allir leikskólar séu raunverulega fyrir öll börn.
Copyright (c) 2025 Anna Magnea Hreinsdóttir, Jóhanna Einarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Hunsa, forðast, fyrirgefa: Sýn barna á árekstra vina og grósku- og festuhugarfar í vináttu
Styðjandi og traust vinatengsl draga úr einmanaleika og ýta undir félagsfærni. Gagnlegt er að skilja hvernig börn hugsa um vináttu og ágreining í vinasamböndum til að unnt sé að hlúa betur að þessari færni. Rannsóknir gefa til kynna að gróskuhugarfar gæti aukið getu barna til að mynda vináttu og leysa ágreining vina. Markmið rannsóknarinnar var að varpa ljósi á sýn og reynslu barna af vináttu og lausn ágreiningsmála. Rannsóknin beindist að grósku- og festuhugarfari og hvernig það skapar leiðir til að takast á við hindranir og árekstra á sem uppbyggilegastan hátt eða ýtir undir frekari árekstra og hindranir. Tekin voru níu rýnihópaviðtöl við samtals 22 börn í fimmta, sjötta og sjöunda bekk. Notast var við markmiðsúrtak. Gögnin voru þemagreind en niðurstöður voru þær að meirihluti barna sem tóku þátt virtist hafa ríkjandi gróskuhugarfar gagnvart vináttu. Ef börn mátu vináttu verðmæta fyrirgáfu þau frekar mistök og báðust fyrirgefningar í kjölfar ágreinings. Festuhugarfar birtist helst í að sum barnanna beittu hefnigirni og refsingum eftir árekstra og slitu vináttu ef ágreiningur var ítrekaður. Þau börn sem nutu ráðgjafar og stuðnings foreldra sýndu meiri færni í að leysa ágreining og virtist gróskuhugarfar ríkara hjá þeim en þeim sem nutu síður leiðsagnar foreldra. Vonast er til að niðurstöðurnar auki skilning á hlutverki hugarfars í vináttu og félagatengslum barna, svo hægt sé að aðstoða þau að mynda og viðhalda vinatengslum og auka með því farsæld sína.
Copyright (c) 2025 Marit Davíðsdóttir, Eyrún María Rúnarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Stjórnendur skapa rými og umgjörð fyrir ígrundun og samtal um innra mat leikskóla
Greinin fjallar um þróunarverkefni sem unnið var í leikskólanum Uglukletti skólaárið 2022–2023 með það að markmiði að þróa lýðræðislega starfshætti í framkvæmd innra mats leikskólans. Verkefnið var unnið í samstarfi skólastjórnenda og háskólakennara með áherslu á að skapa starfsfólki umgjörð og rými til að skrá, ræða og ígrunda eigin starfshætti. Rannsóknin byggðist á starfendarannsóknum og nýtingu uppeldisfræðilegra skráninga til að greina og rýna í starfshætti og nám barna sem lið í innra mati skólans. Til að skoða hvernig starfsfólk þróaði hæfni sína til að ígrunda og greina eigið starf, var rannsóknin unnin út frá hugmyndum um fyrstu, annarrar og þriðju persónu starfendarannsóknir. Gagnaöflun stóð yfir frá ágúst 2022 og út júní 2023. Gögnin sem aflað var voru fundargögn, rannsóknardagbækur stjórnenda og ýmsar skráningar. Gagnagreining fólst í frumgreiningu gagna í gegnum rannsóknarferlið og lokagreiningu þvert á gögn. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að þegar innra mat byggir á lýðræðislegum starfsháttum og felur í sér virka þátttöku starfsfólks, eykst faglegt sjálfstæði þeirra og ábyrgð á eigin starfi. Stjórnendur gegndu lykilhlutverki í að styðja starfsfólk við að þróa hæfni sína í að skrá og greina eigið starf. Með skipulögðum samræðum, stuðningi og samvinnu við háskólakennara tókst að efla starfsþróun og styrkja innra mat sem lærdómsferli. Niðurstöður rannsóknarinnar draga fram mikilvægi lýðræðislegra starfshátta í leikskólum og sýna hvernig hægt er að nýta starfendarannsóknir og uppeldisfræðilegar skráningar til að auka fagmennsku starfsfólks og bæta gæði skólastarfs. Þannig verður innra mat ekki aðeins eftirlitstæki heldur vettvangur fyrir samvinnu, faglega ígrundun og umbætur í leikskólastarfi.
Copyright (c) 2025 Kristín Gísladóttir, Elín Friðriksdóttir, Anna Magnea Hreinsdóttir, Karen Rut Gísladóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Umbreytingarrými fyrir kynjajafnrétti í skólastarfi: Reynslusögur frá Kína og Íslandi
Kynjajafnrétti er mikilvægur þáttur menntun og skólastarfi og stuðlar að betri námsárangri allra nemenda. Með því að taka upp alþjóðlegt sjónarhorn á kynjajafnrétti í Kína og á Íslandi opnast möguleikar til að læra af reynslunni frá ólíkum menningarheimum, sem þó standa frammi fyrir svipuðum áskorunum. Greinin sameinar femínískar kenningar, einkum þá þær sem Fraser hefur sett fram, umbreytingarhugmyndir Vygotsky. Lagt er upp með að þessi nálgun gefi nýja sýn á hvernig hægt er að vinna með kynjajafnrétti í skólastarfi og umbreyta starfsháttum í átt til kynjajafnréttis innan kennslustofunnar. Slík umbreytingarrými fela í sér eftirfarandi: a) Díalektíst ferli sem byggja á því að læra/aflæra í þeim tilgangi að búa til nýja þekkingu og breyta viðhorfum; b) Sjálfsrýni og gagnrýnin hugsun; c) Að stuðla að fjölbreytileika viðhorfa, sjónarmiða og þekkingar innan kennslurrýmis. Í rannsókninni er kynnt til sögunnar kenningarleg nálgun þar sem notast er við ýmiss konar gögn til koma með dæmi um hvernig hægt er að nýta sér áðurnefndan kenningarrramma. Í þeim efnum er stuðst við hin ýmsu skjöl á borð við námskrár og reglugerðir, átta viðtöl ásamt þátttökuathugunum í Kína og á Íslandi. Niðurstöðurnar sýna að hugmyndafræðin um umbreytingarrými er lykilverkfæri til að greina og efla kynjajafnrétti í skólum.
Copyright (c) 2025 Jón Ingvar Kjaran, Ge Wei https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Undanfarin misseri hafa nokkur sveitarfélög lagst í breytingar á rekstrarfyrirkomulagi leikskóla. Leiðirnar eru ekki eins en markmiðið er í öllum tilvikum að bæta leikskólastarf og aðstæður barna og starfsfólks. Dæmi um breytingar er að bjóða upp á sex tíma gjaldfrjálsan leikskóla og skilgreina daga sem eru frídagar í grunnskóla sem skráningardaga sem greiða þarf sérstaklega fyrir. Í greininni er fjallað um rannsókn sem fram fór í tveimur sveitarfélögum sem lagst hafa í fyrrnefndar breytingar, en þau eru Akureyri og Kópavogur. Tekin voru rýniviðtöl við skólastjórnendur og spurningakannanir sendar á skólastjórnendur, á deildarstjóra og á starfsfólk sem vinnur með börnum. Tilgangurinn var að skoða reynslu þeirra af breytingunum með áherslu á hvernig sveitarfélögunum tveimur hefur gengið að ná þeim markmiðum sem stefnt var að. Í greininni er unnið með þann hluta í niðurstöðum sem snýr að áhrifum breytinganna á skólastarfið og á velferð barna. Niðurstöður sýna að misjafnt er milli skóla hvort, og þá hve mikið, skólatímum barna fækkar umfram sex gjaldfrjálsu tímana og nýting á skráningardögum er einnig mismunandi á milli skóla. Vinnutímastytting kemur ítrekað fyrir í gögnum og greinilegt að það hefur verið áskorun að mæta henni. Í þeim skólum þar sem skólatímum fækkaði, bæði utan gjaldfrjálsu tímanna og á skráningardögum, gengur betur að mæta vinnutímastyttingu starfsfólks og skólatímum þarf ekki að fækka mikið til að áhrifin verði greinanleg. Stöðugri mönnun hefur létt álagi af starfinu, meiri ró er yfir ákveðnum tímum dagsins og þá bjóðast fleiri gæðastundir í námi og leik. Fólk finnur mun á líðan barna og því hægt að segja að breytingar af þessum toga geti eflt velferð leikskólabarna.
Copyright (c) 2025 Anna Elísa Hreiðarsddóttir, Svava Björg Mörk https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Lítið hefur verið vitað um viðhorf foreldra leikskólabarna til leikskólastarfs meðan á heimsfaraldri Covid-19 stóð á Íslandi. Í þessari grein verður reynsla foreldra barna sem voru á leikskólaaldri þegar samkomutakmarkanir, lokanir og skerðingar voru við lýði í leikskólum könnuð. Þrettán foreldrar á höfuðborgarsvæðinu tóku þátt í hálfstöðluðu viðtali og deildu reynslu sinni með rannsakanda. Niðurstöðurnar benda til þess að strangar sóttvarnaaðgerðir sem innleiddar voru í leikskólum hafi verið í sér mikil viðbrigði fyrir foreldra og haft sterk áhrif á upplifun þeirra af leikskólastarfinu. Foreldrar greindu frá því að samskipti þeirra við kennara barnsins og aðrar fjölskyldur hefðu minnkað til muna og að þeir hefðu haft mun minni innsýn í dag barnsins í leikskólanum. Samhliða minni viðveru í leikskólanum og fátíðari samskiptum við starfsfólk og aðrar fjölskyldur urðu tengsl þeirra við leikskólasamfélagið veikari. Í gögnunum er að finna vísbendingar um að þrátt fyrir að faraldurinn fæli í sér margvíslegar áskoranir, hafi áhrifin á fjölskyldulífið að mörgu leyti verið jákvæð þar sem samvera og nánd barna og foreldra jókst. Rannsóknin varpar ljósi á breytingar og bresti í samskiptamynstri leikskóla og foreldra meðan á faraldrinum stóð, en afar mikilvægt er að leikskólar móti sér samskiptastefnu sem býr yfir seiglu og sveigjanleika til þess að viðhalda sambandi við foreldra í ófyrirséðum aðstæðum.
Copyright (c) 2025 Björn Rúnar Egilsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Gjaldfrjáls sex klukkustunda leikskóladvöl var innleidd í Akureyrarbæ og Kópavogsbæ í þeim tilgangi að bæta starfsumhverfi starfsmanna og þjónustu við börn. Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna hvernig leikskólastjórar upplifðu og brugðust við innleiðingu sex klukkustunda gjaldfrjálsrar leikskóladvalar hjá bæjunum tveimur og hvaða áhrif breytingarnar höfðu á faglegt starf, stjórnunarhætti og innra starf leikskólanna. Sérstaklega var skoðað hvaða þættir höfðu mest áhrif á stjórnendur og hverjar væntingar þeirra væru til áframhaldandi þróunar. Tekin voru rýnihópaviðtöl við stjórnendur 17 leikskóla þar sem þeir miðluðu reynslu sinni og mati á breytingunum. Niðurstöður sýndu að breytingarnar höfðu í för með sér tækifæri sem birtust að mati stjórnenda í faglegu starfi. Færri börn síðdegis veittu starfsfólki svigrúm til að einblína á fagleg verkefni og undirbúning, sem leiddi til aukinnar fagmennsku og ánægju meðal starfsfólks. Þátttakendur lýstu áhyggjum af að ávinningurinn gæti verið skammvinnur nema stjórnsýslan styddi við faglegt starf og stöðugleika í starfsumhverfi. Gildi rannsóknarinnar felst í að varpa ljósi á hvernig stjórnendur geta unnið með kerfislægar breytingar á faglegan hátt. Hagnýtt gildi hennar felst í mikilvægi þess að skapa varanlegan stuðning við leikskólastjórnendur og starfsfólk með áherslu á mönnun, símenntun og skýra stefnu til að tryggja sjálfbærar umbætur í leikskólastarfi.
Copyright (c) 2025 Svava Björg Mörk, Anna Elísa Hreiðarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Reynsla framhaldsskólakennara af námsskerðingu vegna COVID-19 faraldursins
Markmið þessarar rannsóknar var að varpa ljósi á upplifun framhaldsskólakennara á því námi sem fram fór á COVID-19-tímabilinu og langtímaafleiðingum faraldursins á skólastarf. Niðurstöður fjölmargra erlendra rannsókna hafa sýnt fram á neikvæð áhrif COVID-19-faraldursins á nám nemenda. Tíndar hafa verið til margar skýringar, meðal annars þær að sumir kennarar hafi átt erfitt með að koma efninu til skila, þeir hafi jafnvel sleppt ákveðnum efnisþáttum, og aðrir breytt áherslum. Þá hafi það ekki hentað öllum nemendum að læra í gegnum netið og suma hafi skort stuðning heima fyrir til að sinna náminu. Talað hefur verið um námsskerðingu (e. loss of learning), í skrifum um þessar afleiðingar faraldursins en lítið hefur verið fjallað um þetta í íslensku samhengi. Vorið 2024 var spurningalisti lagður fyrir alla sem sinntu kennslu í framhaldsskólum á Íslandi í þeim tilgangi að líta yfir farinn veg og læra af reynslunni af COVID-19- tímabilinu, og svöruðu 495 spurningunum. Niðurstöðurnar sýna að kennarar upplifðu ýmsar breytingar hjá nemendum. Þeir nefndu göt í þeirri þekkingu sem nemendur áttu að hafa tileinkað sér á tímum samkomutakmarkana og því hefði verið erfitt að byggja ofan á þá þekkingu þegar skólastarf var komið í hefðbundnara form. Bent var á að minni kröfur hefðu verið gerðar til nemenda, sveigjanleikinn hefði verið mikill og erfitt að snúa þeirri þróun við. Kennarar nefndu bómullaráhrif og sviðinn svörð í þessu samhengi. Sumir nemendur hefðu fengið mikla aðstoð við verkefnavinnu utan kennslustunda, jafnvel þannig að annar aðili hefði að mestu unnið verkefnin. Þá minntust kennarar á minnkaða félagshæfni nemenda og bentu í því samhengi á skort á tækifærum til samvinnu og samskipta á COVID-tímabilinu. Niðurstöðurnar beina kastljósinu að gæðum náms og kennslu í faraldrinum og langtímaafleiðingum ástandsins sem ekki hefur tekist að vinda ofan af
Copyright (c) 2025 Guðrún Ragnarsdóttir, Elsa Eiríksdóttir, Súsanna Margrét Gestsdóttir, Amalía Björnsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Í þessari grein er fjallað um niðurstöður rannsóknar á þeim menntunartækifærum sem fólust í verkefninu Ísabrot. Verkefnið byggði á þverfaglegum listasmiðjum í Listasafni Íslands, með styrk frá Barnamenningarsjóði. Níu skólar tóku þátt í verkefninu þar sem listamenn héldu listasmiðjur tengdar jöklum, út frá fjölbreyttum sjónarhornum. Opin viðtöl voru tekin við starfsfólk safnsins og 6 kennara á ólíkum skólastigum sem tóku þátt í verkefninu með sínum nemendum. Viðmælendur vörpuðu ljósi á hvernig smiðjurnar og þjálfun í myndlæsi vöktu áhuga nemenda á jöklum, myndlist og sjálfbærni. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að söfn eru kjörinn vettvangur þverfaglegs náms. Listamennirnir reyndust ákjósanlegar fyrirmyndir sem kynntu málefnið út frá nýju sjónarhorni. Helstu áskoranir sem komu fram voru oft á tíðum ósveigjanlegt tímaskipulag skólanna, einkum hjá eldri nemendum, ásamt takmörkuðu svigrúmi kennara til að breyta dagskrá. Ferðalög með almenningssamgöngum voru einnig áskorun þar sem þau tóku oft langan tíma og samræmdust illa stundatöflum nemenda, sem dró stundum úr dýpt heimsóknanna. Viðmælendur voru allir sammála um að verkefnið tengdist vel grunnstoðum menntunar og töldu þau líklegt að þeir myndu nýta sér reynsluna í framtíðinni. Ljóst er að það er almennt hagur fyrir nemendur að taka þátt í því metnaðarfulla safnastarfi sem fræðslusérfræðingar Listasafns Íslands bjóða upp á. Listræn nálgun getur varpað fjölbreyttu ljósi á íslenska jökla og þannig glætt áhuga nemenda á málefnum sjálfbærni.
Copyright (c) 2025 Ásthildur Jónsdóttir, Hanna Ólafsdóttir, Ragnheiður Vignisdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Staða hinsegin nemenda í grunnskólum Kópavogs
Markmið þessarar rannsóknar er að skilja hvernig staða hinsegin nemenda er í grunnskólum í Kópavogi og hvernig námsumhverfi þeirra er háttað. Við skoðum hvað í umhverfi, skólamenningu og kennsluháttum er inngildandi fyrir hinsegin nemendur með áherslu á hinsegin fræðslu, birtingarmyndir bakslagsins gegn hinsegin fólki og kerfislæga þætti sem hvetja til eða standa í vegi fyrir að hinsegin nemendur standi jafnfætis öðrum nemendum. Niðurstöður gefa til kynna að skólastjórnendur í Kópavogi séu jákvæðir í garð hinsegin fólks og vilji gjarnan skapa jákvætt og öruggt skólaumhverfi fyrir hinsegin nemendur. Þó skortir stefnumörkun og verkferla hjá sveitarfélaginu í þessum efnum og skólarnir virðast ekki fá nægan faglegan stuðning til að taka á málinu með róttækum og markvissum hætti. Stjórnendur sjá því fáar leiðir færar til að takast á við andúð gagnvart hinsegin nemendum, sem er til staðar innan allra skólanna. Viðbrögð þeirra eru því gjarnan að einstaklingsgera samfélagslegan vanda með því að benda á nemendur og foreldra, oftast af erlendum uppruna, sem orsök hinsegin andúðar innan skólans. Lausnin verður því að laga þessi fáu „skemmdu epli“ í stað þess að skoða undirliggjandi viðhorf og kerfi sem jaðarsetja hinsegin nemendur. Skólastjórnendur eru í lykilstöðu til að bæta námsumhverfi hinsegin nemenda en niðurstöður benda þó til þess að menntayfirvöld sveitarfélagsins og hins opinbera þurfi að beita sér í ríkari mæli fyrir kerfislægum breytingum á skólavenjum og skólamenningu til að hægt sé að byggja upp hinseginvæna skóla.
Copyright (c) 2025 Íris Björk Eysteinsdóttir, Íris Ellenberger https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Ég ætla ekki að láta þetta foreldri stjórna hvernig ég kenni“
Markmið þessarar rannsóknar er að öðlast innsýn í upplifanir kennara sem sinna hinsegin fræðslu gagnvart hinsegin bakslagi og hvort og þá hvernig það birtist þeim innan veggja skólans. Rannsóknin er eigindleg og aflað var gagna í gegnum fimm einstaklingsviðtöl og skrifleg svör 39 þátttakenda í eigindlegri spurningakönnun. Allir þátttakendur starfa í grunn- eða framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu og sinna hinsegin fræðslu að einhverju leyti á sínum starfsvettvangi. Þreifað er á hugmyndum þátttakenda um bakslag gegn hinsegin réttindum sem hefur verið nokkuð sýnilegt hérlendis. Niðurstöður benda til þess að fræðslan virðist einungis á ábyrgð ákveðinna einstaklinga, sem hamlar faglegu starfi upp að vissu marki. Í viðtölunum kom í ljós að viðmælendur upplifðu það sem svo að starfsfólk fríaði sig almennt ábyrgð og ætlaðist til þess að aðrir sæju til þess að fræðslunni væri sinnt. Niðurstöður sýna að bakslagið birtist innan veggja skólanna, en samt sem áður er hinsegin fræðsla oftast ómarkviss eða sjaldgæf. Viðmælendur merkja aukna niðrandi orðræðu meðal nemenda sem kallar á meiri hinsegin fræðslu en einnig upplifir starfsfólk meiri viðspyrnu gegn slíkri fræðslu frá foreldrum og aðstandendum nemenda. Niðurstöður þessarar rannsóknar gefa tilefni til frekara inngrips bæði frá stjórnvöldum og skólastjórnendum til að tryggja inngildingu á öllum skólastigum.
Copyright (c) 2025 Anna Mae Cathcart-Jones, Auður Magndís Auðardóttir, Íris Ellenberger https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Leiðbeining lokaverkefna er veigamikill hluti af kennslu háskólakennara, hvort heldur sem eru verkefni á grunnstigi eða framhaldsstigi. Innan félagsvísinda þá eru meistararitgerðir oft mjög viðamiklar og byggja jafnvel á sjálfstæðum rannsóknum nemenda. Þrátt fyrir þetta er engin þjálfun í boði við Háskóla Íslands fyrir leiðbeinendur lokaverkefna á meistarastigi. Í þessari rannsókn voru tekin tíu viðtöl við kennara með mikla leiðbeiningarreynslu á Félagsvísindasviði Háskóla Íslands. Markmiðið var að draga fram þá þætti sem kennarar töldu skipta mestu máli í leiðbeiningarferlinu. Við greiningu viðtalanna fundust nokkur meginþemu sem vörpuðu ljósi á hvernig leiðbeinendur leituðust við að tryggja árangur nemenda sinna. Þau sneru að móttöku nemenda, útfærslu á hugmyndum þeirra um viðfangsefni, aðhald í ferlinu og leiðum til að leysa úr ritstíflum. Einnig var áberandi að allir leiðbeinendur höfðu þurft að takast á við „eftirlegukindur“, þ.e. nemendur sem höfðu frestað skilum, jafnvel oftar en einu sinni. Niðurstöður benda til þess að þörf sé á vettvangi til að deila reynslu af leiðbeiningu og styrkja þjálfun leiðbeinenda. Greinin er framlag til þeirrar umræðu
Copyright (c) 2025 Eva Marín Hlynsdóttir, Silja Bára Ómarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Mat á gæðum kennslu í hugsandi skólastofu í stærðfræði á framhaldsskólastigi
Hugsandi skólastofa (e. thinking classroom) er kennslunálgun sem snýst um að skapa rými þar sem nemendur vinna saman að verkefnum sem eru hönnuð til að styðja nemendur við að öðlast skilning á nýjum hugtökum og hugmyndum með samræðum. Í þessari rannsókn var fylgst með kennslu eins stærðfræðikennara í íslenskum framhaldsskóla. Markmið rannsóknarinnar var að veita kennaranum endurgjöf á gæði eigin kennslu þegar kennt er eftir hugmyndafræði hugsandi skólastofu og veita innsýn í sjálfsrýni hans um niðurstöðurnar. Gögnum var safnað með hljóðupptökum og áhorfi í þremur kennslustundum þar sem einum nemendahóp var fylgt eftir í eina kennsluviku. Gæði kennslunnar voru metin út frá greiningarrammanum PLATO fyrir yfirþættina faglegar kröfur (þ.e. samræður í skólastofunni og vitsmunaleg áskorun) og stigskiptan stuðning (þ.e. sýnikennsla, kennsla námsaðferða og endurgjöf). Helstu niðurstöður voru að í kennslustundunum voru faglegar kröfur almennt metnar á efri þrepum á meðan undirþættir stigskipts stuðnings voru metnir á bæði efri og neðri þrepum. Dæmi voru um sýnikennslu og kennslu námsaðferða á efsta þrepi, en endurgjöf var aldrei metin á efsta þrepi. Niðurstöðurnar sýna fram á að í íslensku samhengi er hægt að nota aðferðir hugsandi skólastofu til að búa til menningu þar sem nemendur vinna í sameiningu að krefjandi viðfangsefnum sem reyna á greinandi hugsun. Kennari hefur svigrúm til að biðja um rökstuðning og útskýringar. Það gefur nemendum tækifæri til að dýpka skilning sinn á verkefninu og lausnaferlinu. Samræður byggja á svörum nemenda og hafa þau tækifæri til að útskýra, segja frá og beita virkri hlustun. Hugsandi skólastofa virðist gefa tækifæri til að veita nemendum endurgjöf sem kennarinn hefði þó getað nýtt sér betur. Niðurstöður gefa einnig til kynna að hópumræða eftir vinnu og glímu nemenda við stærðfræðihugtök skapi aðstæður til sýnikennslu á efstu þrepum og sé heppilegri heldur en að hugtökin séu kynnt fyrir nemendum áður en þau vinna með þau
Copyright (c) 2025 Eyþór Eiríksson, Jóhann Örn Sigurjónsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Þetta snýst auðvitað alltaf um að búa til kúltúrinn“
Greinin fjallar um mikilvægi foreldrafræðslu í leik- og grunnskólum og hvernig slík fræðsla getur styrkt foreldra í uppeldishlutverki sínu, aukið farsæld barna og stuðlað að betri tengslum milli skóla og heimila. Rannsóknin byggir á þróunarverkefninu Föruneyti barna, sem var unnið í samstarfi við leik- og grunnskóla og skólaþjónustu sveitarfélaga. Markmið rannsóknarinnar var að kanna sýn kennara og starfsfólks skólaþjónustu til foreldrafræðslu og kortleggja raunhæfar leiðir til að stuðla að þátttöku foreldra. Rannsóknin sýnir að foreldrar þurfa að hafa hvatningu og tækifæri til að sækja fræðslunámskeið. Þátttakendur bentu á að námskeið sem haldin væru á dagvinnutíma eða með stuðningi vinnustaða væru líklegri til að ná til fleiri foreldra. Mikil áhersla var lögð á að nýta leik- og grunnskóla sem vettvang fyrir foreldrafræðslu, þar sem skólar eru í lykilstöðu til að ná til foreldra. Niðurstöður benda til þess að markviss foreldrafræðsla geti orðið að eðlilegum hluta foreldrahlutverksins, ef hún er skipulögð sem hluti af skólastarfi og kynnt með jákvæðum hætti. Rætt var um mikilvægi persónulegrar nálgunar til að ná til foreldra, svo sem með símtölum og beinum samskiptum leiðbeinenda við foreldra til að auka þátttöku þeirra í foreldrafræðslu. Lagt er til að þróa þurfi nýja menningu þar sem foreldrafræðsla er sjálfsagður hluti af skólasamfélaginu. Með þessu má efla samstarf heimila og skóla, byggja upp traust og skapa samfélagslegar forsendur til að stuðla að farsælu uppeldi barna.
Copyright (c) 2025 Guðbjörg Fjóla Hannesdóttir, Lóa Guðrún Gísladóttir, Anna Magnea Hreinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Starfsmannavelta meðal kennara í grunnskólum árin 1998 til 2020
Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna starfsmannaveltu grunnskólakennara en bæði var verið að kanna hvenær kennarar hættu störfum og í hvaða mæli þeir flyttu sig milli skóla og svæða. Notuð voru gögn frá Hagstofu Íslands sem ná yfir tímabilið 1998 til 2020. Áhyggjur af kennaraskorti í grunnskólum hér á landi eru ekki nýjar af nálinni. Bæði veldur áhyggjum að ekki brautskrást nægilega margir kennarar á ári, að þeir sem brautskrást skili sér ekki til kennslu og margir starfandi kennarar hverfi frá störfum. Erlendar rannsóknir sýna að mikil starfsmannavelta í skólum hefur neikvæð áhrif á skólastarf og að starfsmannavelta meðal kennara er víða mikil, en mismunandi eftir löndum og landsvæðum. Niðurstöður þessarar rannsóknar sýna að um 7,5% þeirra sem voru við störf árin 1998 til 2018 voru ekki við störf árið eftir. Þessi tala var lægri, eða 6,3%, 2009 til 2013, árin eftir efnahagshrunið 2008, en rannsóknir sýna að á landsvæðum þar sem efnahagsástand er lakara gengur mönnun skóla betur en á svæðum þar sem hagsæld er meiri. Athygli vakti hve meðalaldur þeirra sem koma nýir til starfa er hár en það endurspeglar háan meðalaldur kennaranema og þá sérstaklega þess stóra hóps sem er í fjarnámi. Einnig virðast stórir hópar hverfa úr starfi löngu fyrir hefðbundinn eftirlaunaaldur. Kennarar eru ekki mikið að færa sig á milli skóla eða svæða en athygli vekur hversu hátt hlutfall þeirra staldrar stutt við í starfi. Starfsmannavelta meðal kennara í litlum skólum er þó meiri en í stærri skólum. Niðurstöðurnar benda til þess að vandi við mönnun kennarastéttarinnar sé margþættur, bæði þarf nýliðun að vera meiri en einnig þarf að gera starfið og starfsaðstæður áhugavert og aðlaðandi þannig að kennarar haldist í starfi.
Copyright (c) 2024 Amalía Björnsdóttir, Börkur Hansen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Jafnvægi starfs og einkalífs ungra kvenkyns kennara í íslenskum grunnskólum
Í greininni er fjallað um hvað ellefu ungir kvenkyns kennarar í íslenskum grunnskólum gerðu til að ná og halda jafnvægi milli starfs og einkalífs. Rannsóknin var eigindleg og fólst í því að tekin voru raðviðtöl við ellefu unga kennara frá hausti 2021 til vors 2023. Rannsóknin styðst við fræði um starfsaðstæður kennara og fræði um tilfinningar og tilfinningastjórnun kennara. Helstu niðurstöður eru dregnar fram í fimm samfléttuðum þemum. Í fyrsta lagi var mikil ábyrgð á höndum ungu kennaranna og mikið álag á vinnutíma sem erfitt var að stjórna eða draga úr. Í öðru lagi þá beittu viðmælendur okkar ýmsum aðferðum við að skilja vinnuna eftir í skólanum, ekki síst að vinna lengur á daginn og forðast að taka verkefni með heim. Í þriðja lagi lögðu viðmælendur okkar mikið á sig við að skipuleggja sig og forgangsraða verkefnum og reynsla auðveldaði þeim að gera sanngjarnar kröfur til sjálfs sín. Í fjórða lagi fór talsverð vinna heim, sérstaklega í formi þess að hugsa um vinnuna við alls konar tækifæri, svo sem þegar heimilisstörfum var sinnt eða þegar farið var að sofa. Í fimmta lagi er þemað tilfinningar, samviskubit, gleði. Viðmælendur lýstu dæmum úr samskiptum við foreldra þar sem mikla tilfinningastjórnun þurfti. Viðmælendur lýstu jafnframt samviskubiti yfir því að ljúka ekki verkum eins vel og þeir hefðu viljað en um leið að starfið væri ánægjulegt. Niðurstöðurnar í heild undirstrika að tilfinningastjórnun er rauður þráður í starfi kennara og er það í samræmi við fyrri rannsóknir. Þær undirstrika líka að kennarastarfið er þess eðlis að ekki er hægt að skilja það eftir að fullu neins staðar. En það er unnt að nota alls konar aðferðir til að draga úr áhrifunum, ekki bara á kennarana heldur fjölskyldur þeirra.
Copyright (c) 2025 Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, Valgerður S. Bjarnadóttir, Maríanna Jónsdóttir Maríudóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Hérna er heimalestur, núna eigið þið bara að sinna þessu.“
Heimalestur er útbreidd hefð á Íslandi. Við upphaf skólagöngu birtist lestrarhefti í skólatösku barns og framvegis er það undir foreldrum komið að sjá til þess að barnið lesi heima á hverjum degi og kvitti fyrir að það hafi verið gert. Heimalestur þykir svo sjálfsagður hluti af skólagöngu barna að fæstir velta því fyrir sér hvort réttlætanlegt sé að setja sömu kröfur á allar fjölskyldur án tillits til ólíkra aðstæðna þeirra. Mikilvægt er að skoða hvort fyrirkomulag heimalesturs samræmist jafnrétti barna til náms, sérstaklega í ljósi þess að niðurstöður PISA sýna skýran mun á frammistöðu nemenda í lesskilningi eftir félagsmenningarlegum bakgrunni. Tilgangur þessarar rannsóknar er að stuðla að samtali um samstarf milli skóla og fjölskyldna í tengslum við lestrarnám. Markmið rannsóknarinnar er að skoða reynslu foreldra af heimalestri og hvernig ólíkar aðstæður fjölskyldna endurspeglast í framkvæmd hans. Um er að ræða eigindlega rannsókn sem byggir á 13 hálfstöðluðum djúpviðtölum við 15 foreldra barna í 1.–6. bekk grunnskóla. Foreldrarnir eru með ólíkan bakgrunn og lesa mismikið með börnum sínum. Helstu niðurstöður sýna að mikill munur er á hversu auðvelt foreldrum finnst að sinna heimalestri barna sinna. Flestir viðmælendur fundu fyrir streitu og kvíða í sambandi við heimalesturinn. Einnig kom fram að foreldrum þótti lesefni sem skólinn útvegaði oft vera ábótavant og útveguðu því sjálfir börnum sínum bækur. Þá voru flestir foreldrar þeirrar skoðunar að lestur væri mikilvægur en upplifðu samt neikvæð áhrif fyrirkomulagsins á lestraráhuga barna sinna. Fyrirkomulagið væri of þvingað og formfast. Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að staðlað fyrirkomulag heimalesturs geti aukið ójöfnuð milli nemenda frekar en að draga úr honum. Þá benda niðurstöðurnar til þess að endurskoða þurfi með hvaða hætti lestrarþjálfun fari fram innan skólakerfisins og styðjast við fleiri leiðir sem mæti betur ólíkum aðstæðum hvers og eins nemanda.
Copyright (c) 2024 Anna Kristina Regina Söderström, Karen Rut Gísladóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Tíðni kulnunareinkenna og skýringar á kulnun starfsfólks í háskólum á Íslandi
Erlendar rannsóknir sýna að háskólakennarar upplifa mikið álag í starfi og að tíðni kulnunareinkenna meðal þeirra er há, ekki síður en hjá kennurum annarra skólastiga. Hér á landi hafa kulnunareinkenni meðal háskólakennara ekki verið rannsökuð áður, en í starfsumhverfiskönnun Háskóla Íslands segjast 80% akademískra starfsmanna upplifa mikið vinnuálag. Kulnunareinkenni, svo sem örmögnun, hugræn og tilfinningaleg skerðing, og skyn-, hjartsláttar-, og meltingartruflanir, eru afleiðing langvarandi vinnuálags og ofvirkni streitukerfa líkamans. Séu kulnunareinkenni mikil og langvinn skapast hætta á kulnunarröskun sem er alvarleg og kostnaðarsöm fyrir einstaklinga og samfélag. Í þessari rannsókn var tíðni kulnunareinkenna metin með netkönnun meðal félagsfólks í Félagi háskólakennara og Félagi prófessora við ríkisháskóla, N = 624. Tíðni kulnunareinkenna og líkur á kulnunarröskun voru metin með íslenskri útgáfu skimunarlistans Burnout Assessment Tool. Þá svöruðu þátttakendur spurningum um vinnuálag og félagslegan stuðning á vinnustað. Niðurstöður sýna að 36% svarenda eru í mikilli eða mjög mikilli hættu á kulnunarröskun, en að tíðni og alvarleiki einkenna fari eftir stöðu innan háskólanna. Doktorsnemar eru í sérlega mikilli hættu á kulnunarröskun, en starfsfólk sem ekki sinnir kennslu er í minni hættu. Konur og yngri svarendur mælast með tíðari einkenni en karlar og eldri svarendur. Vinnuálag mælist mjög mikið hjá akademísku starfsfólki og álag hefur sterk tengsl við tíðni kulnunareinkenna. Félagslegur stuðningur á vinnustað er mestur hjá stjórnsýslustarfsfólki og hefur neikvæð tengsl við tíðni einkenna. Það er mat höfunda að háskólayfirvöldum beri að taka þessar niðurstöður alvarlega og koma á forvörnum með því markmiði að minnka vinnuálag á akademískt starfsfólk háskóla og draga þar með úr líkum á kulnun.
Copyright (c) 2024 Ragna Benedikta Garðarsdóttir, Helga Eden Gísladóttir, Þórhildur Guðjónsdóttir, Linda Bára Lýðsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Áskoranir foreldra og leiðir þeirra til að efla seiglu og farsæld barna og ungmenna
Uppalendur gegna veigamiklu hlutverki í lífi barna sinna. Í hinum vestræna heimi hefur aukin atvinnuþátttaka og lífsgæðakapphlaup skapað álag á fjölskyldur. Þrátt fyrir rannsóknir sem bent hafa á uppeldisaðferðir sem séu best til þess fallnar að styðja við seiglu og farsæld barna, þá upplifa margir foreldrar vanmátt, óöryggi og kvíða gagnvart hvernig best sé að hlúa að börnum sínum. Á sama tíma sýna rannsóknarniðurstöður vaxandi vanlíðan og hegðunarvanda barna. Í þessari eigindlegu rannsókn voru tekin viðtöl við fjórar mæður og fjóra feður sem hafa reynslu af uppeldi eigin barna og starfi með börnum. Markmiðið var að kanna sýn þeirra á megináskoranir í uppeldi samtímans og leiðir til að efla markvisst seiglu og farsæld barna. Í niðurstöðum kom fram að ein helsta áskorun foreldra samtímans fælist í að halda of mörgum boltum á lofti samtímis, sem drægi úr samveru og dýpri samræðum þar sem hlúð væri að félags- og tilfinningalæsi barna. Þá einkenndist nútímauppeldi af litlum mörkum og að foreldrar forðuðust að leiðbeina um þroskaða hegðun og farsælar lausnir, meðal annars í samskiptum. Mikil samfélagsmiðlanotkun barna og fullorðinna væri jafnframt til þess fallin að draga úr félagslegum samskiptum innan heimilisins og minnka tengsl barna og virkni utan skjásins. Bent var á nokkrar lykilleiðir til að styðja við uppalendur með það markmið að auka seiglu og farsæld barna. Auka þyrfti uppeldisfræðslu og markvissan stuðning fagfólks við foreldra, meðal annars við að greina og rækta styrkleika barna og styðja við seiglu þeirra og getu til að mæta áskorunum daglegs lífs. Stuðningsnet væri foreldrum einnig mikilvægt til að styðja við velferð barna í erli dagsins. Rannsóknin er þáttur í að greina áskoranir í uppeldi samtímans í ljósi breyttra samfélagshátta og leiðir sem mikilvægt er að leggja áherslu á til að styrkja mikilvæga farsældarþætti barna og ungmenna.
Copyright (c) 2024 Rósa Aðalsteinsdóttir, Ragný Þóra Guðjohnsen, Lóa Guðrún Gísladóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Breytingar í átt að samskiptamiðaðri enskukennslu í íslenskum grunnskólum
Þessi grein kortleggur breytingar á enskukennslu í grunnskólum síðan námskrá var breytt árin 2007 og aftur 2011/2013. Megintilgangur núverandi rannsóknar er að kanna stöðu enskukennslu frá sjónarhorni starfandi kennara. Annar tilgangur rannsóknarinnar er að stuðla að þróun kennaranáms á Menntavísindasviði Háskóla Íslands og bæta undirbúning enskukennara fyrir þá sem eru að hefja störf eða starfa í grunnskólum. Þegar fyrri kannanir voru framkvæmdar – stórtæk ráðuneytiskönnun árið 2005/2006 og minni eftirfylgnikönnun árið 2007 – var enskukennsla mjög undir áhrifum frá undirbúningi nemenda fyrir lokapróf, með mikla áherslu á lesskilning, ritun og málfræði. Aðalnámskrá 2011/2013 innleiddi grunnþætti menntunar og hæfniviðmið sem grundvöll kennslu og námsmats. Í megindlegri könnun, sem framkvæmd var árið 2022, söfnuðu rannsakendur svörum frá kennurum í 7. og 10. bekk um aðgengi þeirra að kennsluog námsgögnum og notkun þeirra, kennsluhætti, nálganir að námsmati, faglega þróun kennara og notkun ensku í kennslustofunni. Alls svöruðu 156 þátttakendur, en svörun var 53%. Niðurstöðurnar sýna að hefðbundnar, bókmiðaðar kennsluaðferðir eru enn ríkjandi, þó munnleg samskiptahæfni fái aukna áherslu. Menningarlæsi og námshæfni þurfa að fá verulega athygli ef uppfylla á kröfur aðalnámskrár frá 2011/2013. Notkun markmálsins (ensku) í kennslustofum ætti að aukast, þó að markviss notkun á íslensku (móðurmálinu) sé enn viðeigandi í kennslu erlendra tungumála. Að jafnaði virðist samskiptamiðuð tungumálakennsla vera að ná fótfestu
Copyright (c) 2024 Charlotte E. Wolff, Renata Emilsson Peskova, Samúel Lefever, Susan E. Gollifer https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kynjað starfsumhverfi kvenkyns nýliða í grunnskólakennslu
Rannsóknin er um hvernig nýlega brautskráðum kvenkyns kennurum í grunnskólum vegnaði í starfinu fyrstu árin, að hvaða leyti starfsumhverfi þeirra var kynjað og kvenvætt, og hvað reyndist styðjandi og hvað krefjandi. Greinin er byggð á viðtölum við fjóra kvenkyns nýliða sem rætt var við þrisvar til fjórum sinnum, á eins til tveggja ára tímabili. Konurnar fjórar voru á aldrinum 27–32 ára haustið 2021 þegar fyrstu viðtölin fóru fram og höfðu frá engri starfsreynslu til þriggja ára í fullu starfi sem kennarar eða leiðbeinendur. Fáir karlar voru að störfum með ungu konunum og þannig unnu kvenkyns kennararnir hver með annarri í margvíslegu teymissamstarfi og með kvenkyns stuðningsfulltrúum – með frekar fáum undantekningum; skólarnir sem vinnustaðir voru að miklu leyti kvennavinnustaðir. Viðmælendum okkar fannst munur á væntingum og kröfum til stuðningsfulltrúa innan skólanna eftir kyni. Minni kröfur væru gerðar til karlkyns stuðningsfulltrúa og þá virtust þeir bera minni ábyrgð. Í stöku tilvikum fannst þeim sama viðhorf eiga við um karlkyns kennara. Þeir styðjandi og krefjandi þættir sem voru mest áberandi voru víðtækt teymissamstarf kennaranna og samstarf við stuðningsfulltrúa. Viðmælendur upplifðu að teymissamstarf, dreifing álags og stuðningur samkennara væru miklir kostir við að vinna í teymi. Teymissamstarfið hjálpaði kennurunum ungu við að komast inn í starfið og veittist mikilvægur stuðningur við nýliðana. Vinna með stuðningsfulltrúunum reyndist vera krefjandi þáttur á sama tíma og starf þeirra var nauðsynlegt. Í sumum tilvikum var hlutverk þeirra óljóst. Höfundar telja að gjarna megi formgera nýliðaleiðsögn í kennsluteymum og brýn þörf sé á að skýra betur hlutverk stuðningsfulltrúa.
Copyright (c) 2024 Aðalheiður Anna Erlingsdóttir, Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, Valgerður S. Bjarnadóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Sérrit Netlu 2022 – Framtíð og tilgangur menntunar: Sérrit til heiðurs Jóni Torfa Jónassyni, prófessor emeritus.
Líkt og önnur vísindi þá eru rannsóknir á sviði menntunar leiddar af eldhugum og hugsjónafólki sem brenna fyrir því að skilja hvaða öfl stjórna hvernig við þroskumst, lærum og menntumst. Einn þeirra sem hefur lagt sitt lóð ríkulega á vogarskálar er Jón Torfi Jónasson, prófessor emeritus við Háskóla Íslands. Í þessu heiðursriti birtast, alls 24 fræðigreinar eftir 38 fræðimenn af sviði menntavísinda, kennslufræði, heimspeki, sagnfræði, félagsfræði, náms- og starfsráðgjafar, fötlunarfræði og sálfræði. Þau fjölbreyttu og ólíku sjónarhorn sem birtast í greinunum endurspegla hve djúpar rætur fræðimannsins og rannsakandans Jóns Torfa eru. Höfundar hvetja okkur á ýmsa vegu til samtals og ígrundunar um framtíð menntunar og ábyrgð okkar á henni. Í inngangi fjallar Kolbrún Þ. Pálsdóttir um háskólamanninn og rannsakandann Jón Torfa, kynnir helstu viðfangsefnin sem hann hefur fengist við og endurspeglast í ritinu, og færir honum þakkir fyrir dýrmætt framlag til menntavísinda og ákaflega farsælt samstarf.
Copyright (c) 2024 Kolbrún Þ. Pálsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Sameiginlegir leikheimar barna og leikskólakennara
Í þessari grein er fjallað um rannsókn sem hafði að markmiði að varpa ljósi á sameiginlega leikheima barna og leikskólakennara í fjórum leikskólum á Íslandi. Leikur hefur lengi verið álitinn helsta námsleið ungra barna og er talinn grundvallarréttur barna samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins (1992). Með þeim breytingum sem gerðar voru árið 2023 á Aðalnámskrá leikskóla (Miðstöð menntunar og skólaþjónustu [MMS], e.d.) er lögð aukin áhersla á sjálfsprottinn leik barna og þátttöku kennara í leiknum. Í greininni er fjallað um hvernig leikur á að byggja á áhugasviði barna og á hvaða hátt kennarar geta tekið þátt í leik. Rannsóknarverkefnið Leikheimar var þróað í fjórum leikskólum í Reykjavík út frá sameiginlegum sögum og áhuga barna og kennara í samstarfi við fjóra leikskóla í Stokkhólmi. Fræðilegur bakgrunnur rannsóknarinnar byggir meðal annars á kenningum Vygotsky (1987, 2004) um samspil kennara og barna í leik og á hugmyndum Lindqvist (1998) um sameiginlega leikheima barna og kennara. Lögð er áhersla á hlutverka- og ímyndunarleik barna sem leið til náms og þroska. Rannsóknin var tilviksrannsókn þar sem fjögur leiktilvik frá fjórum leikskólum voru skoðuð. Gagnasöfnun fól í sér frásagnir kennara af leikstundum, rýnihópaviðtöl við stjórnendur og reglulegar skráningar rannsakanda. Niðurstöður sýna að kennarar eru tvístígandi í innkomu sinni í leik barna og að börn bjóða þeim sjaldan að taka þátt í leik. Þegar kennarar taka þátt í leik barnanna þarf að gæta þess að leikurinn sé á forsendum barna til að hann verði sjálfsprottinn og skapandi. Vísbendingar eru um að þátttaka kennara í leik barna geti breytt samskiptum, eflt leik barna og aukið gleði og vellíðan. Jafnframt eru dregnar ályktanir um hvernig kennarar og leikskólastjórar geta stutt við leikmenningu í leikskólum.
Copyright (c) 2024 Anna Magnea Hreinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rannsóknin sem hér er gerð grein fyrir snýr að rétti fatlaðs fólks til samráðs um málefni sem varða hagsmuni þess samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (Stjórnarráð Íslands, e.d.). Í ljósi áherslu nefndar samningsins, sem hefur eftirlit með innleiðingu hans, á mikilvægi þess að túlka réttinn til samráðs vítt var ákveðið að beina sjónum að þróun námsefnis í námskeiði á fyrsta ári í BA-námi í þroskaþjálfafræðum við Háskóla Íslands. Þroskaþjálfar sem starfsstétt vinna að því að raungera rétt fatlaðs fólks til fullrar samfélagsþátttöku og því er ljóst að fatlað fólk á mikilla hagsmuna að gæta í menntun þroskaþjálfa. Miklu skiptir því að hlustað sé eftir reynslu þess og mati á eigin hagsmunum og þörfum við þróun námsefnis. Við gerð rannsóknarinnar var sérstaklega horft til samráðs við fólk með þroskahömlun sem oft reiðir sig mikið á þjónustu þroskaþjálfa og rannsóknir hafa jafnframt sýnt að hafi oft takmarkaða möguleika til að koma sjónarhorni sínu og reynslu á framfæri við ákvörðunartöku og stefnumótun. Rannsóknin, sem fram fór á árunum 2022 og 2023, var eigindleg og byggði á gögnum sem aflað var með rýnihópaviðtölum við fatlað fólk, viðtölum við þátttakendur í rýnihópunum og greiningu á námsefni námskeiðs í þroskaþjálfafræði. Niðurstöður gáfu til kynna mikilvægi samráðs við þróun námsefnis og gildi þekkingar og reynslu fatlaðs fólks við mat á hvaða þætti mikilvægt er að leggja áherslu á í námi þroskaþjálfa. Viðmælendur bentu á fjórar nýjar áherslur sem tengjast sjálfstæði fatlaðs fólks og stuðningi við að stýra eigin lífi, sem talið var mikilvægt að bæta við námsefni námskeiðsins. Niðurstöður undirstrikuðu jafnframt mikilvægi samráðs til að styðja við valdeflingu fatlaðs fólks en þátttakendur upplifðu, með þátttöku sinni í rannsókninni, ákveðna tilfærslu á valdahlutföllum sem sérfræðingar í eigin málefnum.
samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks
Copyright (c) 2024 Laufey Elísabet Löve https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Tengsl finnast á milli mikillar skjá- og samfélagsmiðlanotkunar unglinga og aukinna kvíða- og þunglyndiseinkenna. Jafnframt sýna rannsóknir að samfélagsmiðlar skapa unglingum tækifæri til að stofna til samskipta, til sjálfsmyndarþróunar og auka tilfinningu þeirra fyrir að tilheyra. Samkvæmt tilgátu um félagslega uppbót gætu ungmenni með slök tengsl við jafnaldra í raunheimi bætt sér þau upp með tengslum á netinu. Markmið rannsóknarinnar er að kanna líðan unglinga eftir fjölda vina í raunheimi og netheimi. Til rannsóknar eru tengsl vinafjölda unglinga og líðanar eftir því hvort uppruni unglinga er íslenskur eða ekki og eftir einkennum félagskvíða. Gögnum var safnað með spurningalistakönnun sem lögð var fyrir í 8.–10. bekk níu grunnskóla. Alls svöruðu 806 unglingar listanum og var svarhlutfall 82%. Niðurstöður sýndu marktæka en veika fylgni sálrænnar líðanar og fjölda vina á netinu; því fleiri netvini sem ungmenni áttu þeim mun verr leið þeim. Meiri vanlíðan fannst meðal unglinga með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn og þeir áttu fleiri vini sem þeir hittu aðeins á netinu samanborið við ungmenni sem áttu foreldra er fæddir voru á Íslandi. Fjöldi netvina hafði ekki áhrif á tengsl félagskvíða við sálræna líðan né fannst marktækur munur á sálrænni líðan eftir uppruna hvort sem netvinir voru fleiri eða færri. Tilgátan um félagslega uppbót hlaut því ekki stuðning í þessari rannsókn. Vísbendingar um að fjöldi netvina sé ekki tengdur vanlíðan í sama mæli meðal ungmenna sem áttu foreldra sem fæddir voru utan Íslands samanborið við ungmenni sem áttu foreldra fædda á Íslandi kalla á frekari rannsóknir. Mikilvægt er að forráðamenn og uppeldisstéttir leiðbeini ungu fólki um samskipti á netinu en hafi jafnframt í huga að dýrmæt vinatengsl geta skapast á þeim vettvangi.
Copyright (c) 2024 Eyrún María Rúnarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Félags- og tilfinningahæfni: Lykill að farsæld barna
Félags- og tilfinningahæfni er mikilvægur þáttur í menntun leikskólabarna og undirstaða frekara náms og þátttöku í lýðræðissamfélagi. Markmið rannsóknarinnar var að skoða hvernig starfsfólk leikskóla þróaði leiðir til að styðja við félags- og tilfinningalegt nám barna í leik og daglegu starfi og hlúa að vináttu þeirra og samskiptum. Tilgangurinn var að varpa ljósi á hvernig hægt sé að styðja við félags- og tilfinningahæfni barna í leik og daglegu starfi í leikskólum. Þróunarverkefni fór fram í fimm leikskólum í einu sveitarfélagi. Tekin voru rýnihópaviðtöl við leikskólastjórnendur í upphafi og lok þróunarverkefnisins. Niðurstöður sýna að stjórnendur leikskólanna töldu mikilvægt að styðja við félags- og tilfinninganám barna í gegnum leik og daglegt starf, vera til staðar í leiknum, fylgjast með honum og styðja við samskipti barnanna í leiknum. Þrátt fyrir þessi viðhorf og þekkingu leikskólastjórnendanna reyndist erfitt að koma þessu í framkvæmd. Þróunarverkefnið virtist einnig hafa takmörkuð áhrif til breytinga varðandi leikjaskráningar, þrátt fyrir aukna áherslu á þann þátt í verkefninu. Hins vegar gerði starfsfólkið ýmsar breytingar á rými og skipulagi leikskólanna sem höfðu jákvæð áhrif á félags- og tilfinninganám barnanna. Áhugi stjórnenda leikskólanna á auknum tengslum og stuðningi við foreldra jókst einnig meðan á verkefninu stóð og voru áform um að efla þann þátt enn frekar með námskeiðum og fræðslu fyrir foreldra. Líta má á þróunarverkefnið sem mikilvægt upphaf fyrir þátttakendur til að þróa áfram og innleiða árangursríkar leiðir til að styðja við félags- og tilfinningalegt nám barna. Með áframhaldandi fræðslu og þjálfun starfsfólks, endurskoðun á skipulagi og rými leikskólans og auknu samstarfi við foreldra má stuðla að betri samskiptum, vináttu og vellíðan barna í leikskólum.
Copyright (c) 2024 Anna Magnea Hreinsdóttir, Jóhanna Einarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Málnotkun fjöltyngdra nemenda og tengsl við mat þeirra á eigin íslenskufærni
Markmið rannsóknarinnar voru að afla upplýsinga um hvernig fjöltyngdir nemendur í 6.–10. bekk Fellaskóla nota íslensku, ensku og móðurmál, hvernig þau meta færni sína í tungumálunum og hvort tengsl séu á milli málnotkunar og mats þeirra á íslenskufærni sinni. Hvatinn að rannsókninni var að afla upplýsinga svo skipuleggja megi markvissari kennslu og stuðning við fjöltyngda nemendur skólans til eflingar læsisfærni þeirra í íslensku. Tekin voru einstaklingsviðtöl við 78 fjöltyngda nemendur vorið 2022 en það voru 54% af fjöltyngdum nemendum í 6.–10. bekk skólans og um 43% af heildarfjölda nemenda þessara árganga. Helstu niðurstöður eru að íslenska var megintungumálið sem notað var í kennslustundum, en nemendur notuðu bæði íslensku og ensku í frímínútum og aðallega ensku við lestur á netinu. Tæpur helmingur nemenda las fimm sinnum eða oftar heima á viku og ríflegur helmingur á íslensku. Rétt um 85% nemenda fannst mikilvægt eða mjög mikilvægt að læra íslensku, 82% ensku og 73% móðurmál. Langflest töldu sig skilja (81%), tala (77%), lesa (73%) og skrifa (77%) ensku vel eða mjög vel, en lægra hlutfall taldi sig skilja (69%), tala (63%), lesa (69%) og skrifa (60%) íslensku vel eða mjög vel. Þau sem töluðu íslensku heima mátu sig marktækt með meiri skilning á íslensku en hin. Þau sem lásu á íslensku heima mátu færni sína í að skrifa íslensku marktækt betur en hin. Því oftar sem nemendur lásu heima því betur mátu þau færni sína í að tala íslensku. Hagnýting niðurstaðna er tvíþætt. Annars vegar að auka þurfi heimalestur og hann fari fram á íslensku. Hins vegar að mat fjöltyngdu nemendanna á íslenskufærni sinni er líklega ofmat. Því er áríðandi að virða rétt nemenda á raunsærri endurgjöf um stöðu sína og framfarir í náminu og skipuleggja kennsluna í ljósi þarfa hvers og eins.
Copyright (c) 2024 Auður Pálsdóttir; Sigríður Ólafsdóttir; Örn Þór Karlsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0