Í Netlu – Veftímariti um uppeldi og menntun eru birtar fræðilegar ritrýndar greinar á íslensku og ensku en einnig ritstýrðar frásagnir af þróunarstarfi, umræðugreinar, hugleiðingar, pistlar, viðtöl, ritfregnir og ritdómar um uppeldis- og menntamál. Þegar við á er leitast við að nýta kosti vefsins sem miðils og höfundar hafa í nokkrum tilvikum birt efni með hljóðdæmum og lifandi myndum. Sérrit hafa ýmist verið þemabundin eða tengd ráðstefnum um menntavísindi og birt ritrýnt efni og greinar af fræðilegum toga. Tímaritið er á lista yfir DOAJ - tímarit (Directory of Open Access Journals -http://www.doaj.org/) og er öllum opið samkvæmt skilmálum CC BY 4.0
Sjálfsskaðahegðun ungmenna í 10. bekk á Íslandi:Algengi og forspárþættir
Sjálfsskaðahegðun (e. self-harm; self-injurious behavior) hefur samkvæmt rannsóknum verið talin ein algengasta orsök glataðra góðra æviára (e. DALYs) og meðal helstu dánarorsaka ungs fólks í Evrópu. Hegðunin á oft rætur að rekja til vanlíðanar vegna erfiðra tilfinninga og hugsana og er ein birtingarmynd geðraskana hjá ungmennum. Markmið þessarar rannsóknar var að kanna algengi sjálfsskaða meðal ungmenna á Íslandi og tengsl sjálfsskaðahegðunar við mat ungmenna á eigin félagsfærni, trú á eigin getu til að leysa vandamál, samskiptum við foreldra og eigin svefni. Leiðrétt var fyrir kvíða og depurð. Gögn rannsóknarinnar byggja á grunnskólakönnun Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar á árunum 2023–2025. Niðurstöður sýndu að rúmlega 16% ungmenna í 10. bekk greindu frá að hafa skaðað sig viljandi einu sinni eða oftar á síðustu 12 mánuðum. Stúlkur reyndust um helmingi líklegri en drengir til að hafa stundað sjálfsskaða. Jafnframt kom fram marktækt samband sjálfsskaðahegðunar við félagsfærni, trú ungmenna á eigin getu og svefn. Þá var samband milli sjálfsskaðahegðunar og þess hvernig ungmennin mátu samskipti sín við foreldra. Þegar leiðrétt var fyrir kvíða og depurð minnkaði samband allra þáttanna við sjálfsskaða en þó misjafnlega mikið. Kvíði og depurð virðast því eiga þátt í sambandi þáttanna við sjálfsskaða. Af niðurstöðum má ráða að mikilvægt forvarnarinngrip vegna sjálfsskaða sé að hlúa markvissar að félagsfærni og sjálfstiltrú ungmenna og að tryggja þeim nægan svefn. Jafnframt að ungmenni eigi vísan stuðning foreldra og annarra uppeldisaðila þegar á þarf að halda. Tryggja þarf bæði ungmennum og uppeldisaðilum fræðslu og aðgengi að stuðningsúrræðum sérfræðinga svo sem sálfræðinga og geðlækna, sér í lagi þegar ungmenni glíma við alvarlega vanlíðan og hafa stundað sjálfsskaðahegðun. Sjálfsskaði ungmenna er ekki einstaklingsbundin áskorun heldur samfélagslegt verkefni. Með samstilltu átaki og ábyrgð uppeldisaðila og velferðarkerfa um land allt má skapa umhverfi þar sem ungmenni fá stuðning og tækifæri til farsældar.
Copyright (c) 2025 Ragný Þóra Guðjohnsen, Lóa Guðrún Gísladóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ólíkur reynsluheimur nemenda í bóknámi og starfsnámi íframhaldsskólum – samanburður á bakgrunni,líðan, álagi og viðhorfum til náms
Markmið rannsóknarinnar var að bera saman nemendur í bóknámi og starfsnámi í íslenskum framhaldsskólum út frá bakgrunni, viðhorfi þeirra til náms, álagi í námi og líðan í skóla. Meirihluti íslenskra nemenda velur bóknám í framhaldsskóla frekar en starfsnám og vitað er að forsendur námsvals og bakgrunnur þessara nemendahópa er gjarnan ólíkur. Fyrri rannsóknir hafa sýnt að skuldbinding þeirra til náms og námsferill er einnig mismunandi. Mikilvægt er að skilja hvernig val á námsleið tengist ólíkri reynslu ungs fólks í framhaldsskóla, bæði til að aðstoða nemendur betur við val á námi og fyrir framhaldsskóla að þróa sína starfshætti. Rannsóknin byggir á gögnum úr Íslensku æskulýðsrannsókninni 2023–2024, en rafræn spurningakönnun var send til allra nemenda í framhaldsskólum á Íslandi. Þátttakendur voru 5718 nemendur á aldrinum 15–20 ára (31% svarhlutfall), sem voru skráðir í annaðhvort bóknám eða starfsnám. Spurt var meðal annars um bakgrunn, áhuga og ánægju af námi, námsálag, félagslega þátttöku, líðan í skóla og brotthvarf. Niðurstöðurnar sýna marktækan mun á bakgrunni nemenda. Bóknámsnemar áttu frekar foreldra með háskólamenntun og bjuggu við betri fjárhag en starfsnámsnemendur, á meðan starfsnámsnemar bjuggu frekar utan foreldrahúsa. Starfsnámsnemendur sýndu meiri áhuga á náminu, höfðu meiri ánægju af kennslustundum og lögðu meira upp úr nytsamlegri færni sem þeir lærðu í skólanum. Á móti upplifðu bóknámsnemar meira álag í náminu og vörðu meiri tíma í heimanám. Félagsleg þátttaka var meiri meðal bóknámsnema, sem oftar sögðust tilheyra sérstökum hópi í skólanum og leið betur í hléum. Enginn munur fannst á ánægju með skólann, en starfsnámsnemar voru líklegri til að íhuga að hætta í námi. Heildarniðurstaðan bendir til þess starfsnámsnemar hafi sterkari tengsl við námið en að bóknámsnemar leggi meira upp úr félagslegum tengslum. Rannsóknin veltir upp spurningum um forsendur námsvals og undirstrikar mikilvægi þess að styðja sérstaklega við starfsnámsnemendur til að draga úr brotthvarfi þeirra.
Copyright (c) 2025 Sæberg Sigurðsson, Elsa Eiríksdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fjárhættuspilahegðun ungmenna á Íslandi: Samanburður ániðurstöðum ESPAD-spurningakönnunar frá 2015 og 2024
Á undanförnum misserum hefur mátt greina breytingar í ástundun fjárhættuspila hér á landi. Einkum hafa veðmál sem snúa að úrslitum íþróttaleikja verið áberandi og bent hefur verið á aukna markaðssetningu fjárhættuspila sem beinast að ungu fólki. Rannsókn þessi byggir á gögnum úr Evrópsku vímuefnarannsókninni (European Survey Project on Alcohol and other Drugs, ESPAD) árin 2015 og 2024. Markmið rannsóknarinnar var að kanna þróun á algengi fjárhættuspilahegðunar frá 2015 til 2024 eftir kyni, tíðni spilahegðunar („fátíð“: „mánaðarlega eða sjaldnar“; „tíð“: „tvisvar í mánuði eða oftar“), vettvangi spilunar („á stað“, „á neti“, „bæði á stað og neti“) og eftir því hversu áhættusöm hún er („minna áhættusöm“: happdrætti, hefðbundin spil; „meira áhættusöm“: spilakassar, veðmál). Þátttakendur voru nemendur í 10. bekk grunnskóla. Þegar niðurstöður mælinganna 2015 og 2024 voru bornar saman mátti sjá að algengi „fátíðrar spilunar“ hafði aukist verulega á tímabilinu, bæði hjá drengjum og stúlkum og óháð því hvort spilað var „á stað“, „á neti“ eða „bæði á stað og neti“. Algengi „tíðrar“ fjárhættuspilahegðunar hafði sömuleiðis aukist verulega þó hún væri ekki jafn mikil og í „fátíðu spiluninni“, og var það óháð kyni og því hvort spilað var „á stað“ eða „á neti“. Þegar kannað var algengi „minna áhættusamrar“ og „meira áhættusamrar“ fjárhættuspilunar kom í ljós að mesta aukningin hafði orðið í „fátíðri“ fjárhættuspilun sem var „minna áhættusöm“ þó aukning hafi einnig orðið á „fátíðri“ fjárhættuspilun sem var „meira áhættusöm“ en þar var þátttaka drengja mun meiri en stúlkna. Niðurstöðurnar varpa ljósi á nauðsyn þess að grípa inn í þessa stöðu með því að skýra regluverk um fjárhættuspil og auka fræðslu og forvarnir með það að markmiði að draga úr fjárhættuspilahegðun hjá ungu fólki hér á landi.
Copyright (c) 2025 Ragný Þóra Guðjohnsen, Unnar Geirdal Arason https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Þeir hafa flest vitni til síns fróðleiks, er best eru lærðir“: Áhrif lærdómstexta og kennslurita á íslensk sagnarit miðalda
Ýmis kennslurit á latínu bárust til Íslands í kjölfar kristnitöku um og eftir árið 1000, sem þýdd voru á norrænu og einkum voru ætluð sem undirstaða til prestsmenntunar. Í þessari grein er fjallað sérstaklega um eitt slíkt kennslurit, það er Elucidarius eftir Honorius Augustodunensis, svo til samanburðar um frumsamið kennslurit á norsku, Konungs skuggsjá, eftir ókunnan höfund. Fyrrnefnda ritið er kristilegt uppfræðslurit sem tekur til grunnþekkingar á kristindóminum og til siðferðilegrar uppfræðslu. Síðarnefnda ritið byggir nokkuð á hinu fyrrnefnda þótt það sé einkum ætlað til veraldlegrar en þó einnig kristilegrar uppfræðslu konunga. Hér verða færð rök fyrir því að bæði þessi rit, sem ekki munu hafa verið aðgengileg almenningi, hafi haft töluverð áhrif á tvö íslensk sagnarit: Eiríks sögu víðförla og Yngvars sögu víðförla. Sýnt má þykja að þeim kristilega og veraldlega dygðalærdómi sem þessi rit innibera hafi ekki síður verið ætlað að ná til almennra viðtakenda en hinna lærðari. Þrátt fyrir öllu ævintýralegri blæ á sagnaritunum, sem fjalla um nokkurs konar pílagrímaferðir til fjarlægra landa í austri þar sem drekar, jötnar og ýmis skrímsl bíða söguhetjanna, þá eiga öll þessi rit það sameiginlegt að fjalla um upphafningu lærdóms og visku, kristilegra og konunglegra dygða, sem séu grundvöllur alls heimsskilnings og það sem greinir gott frá illu, kristna menn frá heiðingjum.
Copyright (c) 2026 Arngrímur Vídalín https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Samband þrautseigju og vellíðanar og mikilvægi þess fyrir háskólanema
Markmið rannsóknarinnar var að kanna tengsl þrautseigju og vellíðanar meðal háskólanema á Íslandi og meta hvort þrautseigja, umfram aðra bakgrunnsþætti, hefði forspárgildi fyrir heildarvellíðan, þar með talið hedóníska og eudaímóníska vídd hennar. Einnig var skoðað hvort kyn, aldur, meðaleinkunn og svefnlengd tengdust þessum sálrænu þáttum. Rannsóknin byggir á gögnum úr spurningakönnun sem lögð var fyrir nemendur við Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands. Notuð voru mælitæki fyrir þrautseigju (Grit Scale) og vellíðan sem var mæld með Warwick-Edinburgh Mental Well-Being Scale (WEMWBS). Mælitækið metur bæði hedóníska vellíðan, sem tengist ánægju, jákvæðum tilfinningum og líkamlegu jafnvægi, og eudaímóníska vellíðan, sem felur í sér sjálfsuppgötvun, persónulegan vöxt og upplifun tilgangs eða merkingar í lífinu, til að mynda heildarmælingu á heildarvellíðan. Gögn voru greind með lýsandi tölfræði, fylgniprófum og marghliða aðhvarfsgreiningu. Niðurstöðurnar sýndu að þrautseigja tengist öllum þáttum vellíðanar og er eina breytan sem spáir marktækt fyrir um vellíðan í öllum líkönum. Tengslin voru sterkust við eudaímóníska vellíðan. Þessi niðurstaða styður fyrri rannsóknir sem benda til þess að þrautseigja hafi sterkari áhrif á langvarandi vellíðan en á skammtímaánægju. Aldur tengdist neikvætt almennri vellíðan, sem gæti skýrst af sérstöðu eldri háskólanema sem oft upplifa aukið álag vegna fjölskyldu- og atvinnuábyrgðar. Svefnlengd tengdist ekki marktækt vellíðan, sem gæti verið vegna þess að meirihluti þátttakenda svaf innan ákjósanlegra marka. Niðurstöður benda til jákvæðs sambands milli þrautseigju og vellíðanar háskólanema. Rannsóknin varpar ljósi á mikilvægi þess að kanna nánar hvernig einstaklingsbundnir þættir tengjast vellíðan í námi og getur þannig lagt grunn að frekari rannsóknum á hvernig slíkt samspil þróast yfir tíma. Framtíðarrannsóknir gætu nýtt langtímasnið til að greina þróun þrautseigju og vellíðanar yfir tíma og meta áhrif markvissra inngripa á báðar víddir vellíðanar.
Copyright (c) 2025 Friðrik Unnar Arnbjörnsson, Verena Karlsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Áherslur skólastjóra í leik- og grunnskólum í mótun og viðhaldi heilbrigðrar vinnustaðamenningar
Greinin fjallar um áherslur skólastjóra leik- og grunnskóla í mótun og viðhaldi heilbrigðrar vinnustaðamenningar sem stuðlar að vellíðan og starfsánægju kennara. Heilbrigð vinnustaðamenning skóla vísar til þeirra gilda, viðhorfa og samskipta sem móta daglegt starf innan skólans og styður við vellíðan starfsfólks. Rannsóknir sýna að heilbrigð vinnustaðamenning skóla stuðlar að aukinni starfsánægju kennara og eflir vellíðan þeirra og sálrænt öryggi. Gerð var eigindleg rannsókn þar sem tekin voru hálfopin viðtöl við átta skólastjóra sem starfa í skólum sem sýnt hafa fram á jákvæða niðurstöðu í könnunum um starfsánægju og vinnustaðamenningu. Við greiningu gagna, sem byggði á þemagreiningu, komu fram þrjú meginþemu: Skýrt skipulag með trausti og sveigjanleika, hjálpsemi og mildi, og fagmennska og ástríða. Niðurstöður rannsóknarinnar varpa ljósi á áherslu skólastjóranna á að skapa skýran faglegan ramma sem veitir starfsfólki festu og leiðsögn, en um leið sveigjanleika til að beita eigin hæfni. Þeir ræktuðu traust með opnum samskiptum, stöðugri eftirfylgni og skýrri ábyrgðarskyldu. Vinnustaðamenning skólanna einkenndist af hjálpsemi og mildi þar sem starfsfólk fann fyrir virðingu, stuðningi og að tilheyra hópi. Fagmennska og ástríða fyrir starfi og velferð barnanna var jafnframt drifkraftur sem styrkti bæði metnað og innri hvata starfsfólks. Þá benda niðurstöður rannsóknarinnar til þess að heilbrigð vinnustaðamenning spretti af jafnvægi milli skýrs ramma og sveigjanleika og sameiginlegra gilda. Niðurstöðurnar geta nýst stjórnendum, sveitarfélögum og menntayfirvöldum til að efla vinnustaðamenningu í skólum, styðja stjórnendur og kennara og bæta líðan þeirra og árangur í starfi.
Copyright (c) 2025 Sigrún Gunnarsdóttir, Anna Magnea Hreinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Ég er ekki búin að taka mér frídag í tvö og hálft ár“: Álag og líðan leik- og grunnskólastjóra í COVID-19
Markmið þessarar rannsóknar var að varpa ljósi á upplifun leik- og grunnskólastjóra af forystuhlutverki sínu á tímum COVID-19 heimsfaraldursins. Rannsóknin byggir á eigindlegum viðtölum við sex leikskólastjóra og fjóra grunnskólastjóra sem tekin voru á vordögum 2022. Niðurstöðurnar sýna að skólastjórnendur stóðu frammi fyrir fordæmalausum áskorunum og aukinni ábyrgð, þar sem starfssvið þeirra víkkaði verulega. Þeir sinntu nýjum verkefnum eins og sóttvörnum, smitrakningu og umfangsmeiri samskiptum við starfsfólk og foreldra. Á sama tíma fundu þeir fyrir sterkri siðferðislegri skyldu til að hlúa að velferð annarra, oft á kostnað eigin líðanar. Álag jókst verulega og mörk milli vinnu og einkalífs urðu óljós. Mikil tilfinningavinna og skortur á faglegum og kerfisbundnum stuðningi leiddu til andlegrar og líkamlegrar þreytu og í sumum tilvikum til vanmáttar og gremju gagnvart stjórnsýslu og yfirvöldum. Margir lýstu jafnframt áhyggjum af mögulegum langtímaáhrifum á líðan sína og starfsgetu. Þrátt fyrir það kom fram djúpstæð seigla, faglegt stolt og sterk samstaða innan stjórnendateyma. Rannsóknin byggir á kenningum um tilfinningavinnu, um gagnrýna forystu og álags og bjargráðalíkaninu og dregur fram mikilvægi þess að viðurkenna og styðja félagslega og tilfinningalega vídd forystu í velferðarstéttum. Hún varpar gagnrýnu ljósi á þá ábyrgð sem skólastjórnendur báru í faraldrinum – án þess að fá viðeigandi umboð, stuðning eða umbun – og undirstrikar nauðsyn skýrari ábyrgðardreifingar og raunhæfs stuðnings í framtíðinni.
Copyright (c) 2025 Hjördís Sigursteinsdóttir, Sigríður Margrét Sigurðardóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Orðaheimurinn – Fýsileikarannsókn ámálörvunarefni fyrir fjöltyngd leikskólabörn
Meginmarkmið þessarar fýsileikarannsóknar var að leggja mat á hvernig málörvunarefnið Orðaheimurinn (World of Words) nýtist í íslensku leikskólaumhverfi. Annars vegar var fastheldni (e. fidelity) athuguð, þ.e. hversu nákvæmlega starfsfólkið fylgdi kennsluleiðbeiningum. Hins vegar var félagslegt réttmæti (e. social validity) skoðað eða mat leikskólastarfsfólks á hvort kennsluefnið hentaði íslensku leikskólaumhverfi. Málörvunarefnið var þýtt úr ensku og staðfært, en það kemur upphaflega frá Bandaríkjunum þar sem það hefur verið ítarlega rannsakað. Prófaðar voru tvær mismunandi útfærslur efnisins í tveimur leikskólum í Reykjavík. Annar leikskólinn fylgdi kennslustýrðri nálgun með nákvæmum leiðbeiningum um framkvæmd og innleiðingu Orðaheimsins. Hinn leikskólinn fékk öll málörvunargögn Orðaheimsins án kennsluleiðbeininga og lagði efnið inn með frjálsri kennsluaðferð. Þátttakendur voru fimmtán 3–4 ára fjöltyngd börn sem og þrír leikskólakennarar og tveir starfsmenn á þremur deildum tveggja leikskóla. Eigindlegum aðferðum var beitt við söfnun og greiningu gagnanna. Tekin voru viðtöl við starfsfólkið, það beðið um að fylla út gátlista og halda dagbók auk þess sem skoðaðar voru upptökur frá íhlutunarstundum. Niðurstöður út frá greiningu dagbókarfærslna og gátlistum, þar sem rýnt var í innlögn og notkun efnisins, leiddu í ljós að þar sem farið var eftir kennslustýrðu nálguninni notaði starfsfólkið málörvunarefni Orðaheimsins mun oftar og markvissar en þar sem frjálsu nálguninni var fylgt. Starfsfólki beggja leikskóla þótti efnið nýtast vel í málörvunarstundum og taldi það henta bæði ein- og fjöltyngdum börnum sem þurfa á aukinni málörvun að halda. Þetta bendir til þess að málörvunarefnið sé félagslega réttmætt, þ.e. að það henti íslensku leikskólaumhverfi og að íhlutun Orðaheimsins geti reynst fjöltyngdum jafnt sem eintyngdum börnum gagnleg. Fýsileikarannsóknir af þessu tagi eru nauðsynlegar til að aðlaga erlent málörvunarefni að íslensku leikskólaumhverfi og sem undirbúningur að viðameiri rannsóknum þar sem gagnsemi íhlutunar er rannsökuð frekar með t.d. samanburðarrannsóknum.
Copyright (c) 2025 Sædís Dúadóttir Landmark, Svava Heiðarsdóttir, Jóhanna Thelma Einarsdóttir, Þóra Másdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fimm gæðaviðmið: Greiningarrammi til að meta kennaramenntun
Tilgangur þessarar greinar er að kynna ramma sem er settur fram til að meta kennaramenntun og stuðla að nákvæmari og dýpri umræðu um gæði hennar. Greiningin beindist einkum að samþættri kennaramenntun á Norðurlöndum og til grundvallar lá rannsóknarspurningin: Hvaða mælikvarða ætti að nota til að meta gæði kennaramenntunar? Í stað þess að líta á gæði sem stöðugt eða einhliða fyrirbæri er í greininni litið á þau sem sívirk og margþætt. Til að svara rannsóknarspurningunni var farið kerfisbundið yfir margvíslegar heimildir, þar á meðal ritrýndar greinar, bókarkafla, norrænar samanburðarrannsóknir og matsskýrslur frá ýmsum löndum. Það efni var síðan greint með hugbúnaðinum NVivo 14 og var greiningarferlið byggt á þemakóðun. Niðurstöður leiddu í ljós fimm samofnar birtingarmyndir gæða – eða gæðavísa; aðsókn að kennaranámi, samþættingu, fræðivæðingu, seiglu og hæfni. Aðsókn að kennaranámi nær bæði til fjölda og gæða umsækjenda og varpar ljósi á hvort áhyggjur þurfi að hafa af fækkun umsókna og brottfalli. Samþætting beinist að samfellu milli fræðilegra kenninga, kennslufræði og hagnýtra þátta í kennaramenntun. Fræðivæðingin endurspeglar þróun í átt að rannsóknartengdu námi og dregur athygli að togstreitu milli fræðilegrar nákvæmni og hagnýts gildis. Seigla felst í hversu vel nýútskrifaðir kennarar takast á við umskiptin frá námi í starf þar sem áhersla er á mikilvægi starfsþjálfunar og stuðnings á vettvangi skólans. Að lokum er hæfni mælikvarði á hvort útskrifaðir kennaranemar geti skapað inngildandi og árangursríkt kennsluumhverfi, að Five Quality Indicators: An Analytical Framework for Evaluating Teacher Education 18 teknu tilliti til utanaðkomandi þrýstings, svo sem frá stofnunum sem gera kröfu um ábyrgðarskyldu. Niðurstaða greinarinnar er að þessir fimm mælikvarðar virki best þegar þeim er beitt sem samþættum ramma. Úrbætur á einum mælikvarða án þess að huga að öðrum geta haft ófyrirséð áhrif. Ramminn getur nýst í mati á kennaramenntun á heildstæðan og gagnreyndan hátt.
Copyright (c) 2025 Hans Harryson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Þróun lestrarfærni í 1.–2. bekk í ellefu Byrjendalæsisskólum
Góð lestrarfærni er mikilvægur þáttur læsis og ein meginundirstaða lesskilnings og ritunar. Í fyrstu bekkjum grunnskóla er lögð áhersla á að kenna bókstafi og tengsl þeirra við málhljóð og að þjálfa upp lestrarfærni svo nemendur geti lesið lipurt og áreynslulaust. Byrjendalæsi er kennsluaðferð í læsiskennslu fyrir yngstu bekki grunnskóla. Aðferðin myndar umgjörð um læsiskennslu sem á að tryggja að unnið sé með alla helstu undirþætti læsis, þ.e. talað mál, hlustun, lestur og ritun. Jafnframt er lögð áhersla á námsaðlögun þannig að allir nemendur fái kennslu við hæfi. Fyrri rannsóknir á Byrjendalæsi hafa skoðað hvernig lestrarkennsla er útfærð í Byrjendalæsisskólum en hafa ekki náð til árangurs barnanna. Tilgangur þessarar rannsóknar var að skoða þróun lestrarfærni barna í 1.–2. bekk í Byrjendalæsisskólum, hjá hópnum í heild og hjá börnum sem greinast í áhættu fyrir lestrarerfiðleika í upphafi grunnskólagöngu. Fylgst var með þróun stafaþekkingar og lesfimi 314 barna í 11 Byrjendalæsisskólum yfir tveggja ára tímabil og framvinda hópsins í heild og þeirra hópa barna sem greindust í áhættu fyrir lestrarerfiðleika skoðuð. Samanburður við opinber gögn og fyrri rannsóknir var notaður til að leggja mat á hvort framvindan væri á einhvern hátt frábrugðin því sem almennt gerist hjá íslenskum börnum. Niðurstöður sýna sambærilega framvindu í stafaþekkingu og lesfimi og fyrri rannsóknir meðal íslenskra barna. Þau börn sem greindust í áhættu/óvissu í einum eða fleiri þáttum á skimunarprófi í upphafi 1. bekkjar náðu minni framförum en þau börn sem voru utan áhættu/óvissu í öllum þáttum, sem getur verið vísbending um að betur þurfi að styðja við þann hóp sem þarf að hafa meira fyrir lestrarnáminu. Niðurstöður rannsóknarinnar gefa því tilefni til að skoða betur hvernig námsaðlögun er útfærð í Byrjendalæsisskólum og hvort styðja þurfi kennara frekar við að skipuleggja kennsluna þannig að hún mæti þörfum allra nemenda.
Copyright (c) 2025 Rannveig Oddsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Sýn deildarstjóra á góðan undirbúningstíma í leikskólum
Í þessari grein er fjallað um sýn deildarstjóra á undirbúningstíma í leikskólum og hvernig hann er nýttur til að efla faglega þróun og auka gæði leikskólastarfs. Byggt er á eigindlegum gögnum sem safnað var á fundum með deildarstjórum í níu leikskólum. Voru gögnin greind af rannsakendum við Háskóla Íslands með hliðsjón af greiningarlíkani Max Weber um góða fyrirmynd. Markmiðið var að móta skilgreiningu á hvað einkennir góðan undirbúningstíma, greina hvar veruleikinn mætir draumsýninni og hversu langt er þar á milli og móta tillögur til umbóta. Niðurstöðurnar sýna að deildarstjórunum þótti skipulagður, reglulegur og samfelldur undirbúningstími styrkja fagmennsku þeirra, auka samstarf innan leikskólans og stuðla að betra náms- og leikumhverfi barna. Lögðu þeir áherslu á mikilvægi faglegs samtals meðal leikskólakennara og annarra sérfræðinga. Á sama tíma kom fram að þátttaka foreldra og barna í skipulagi og mati á starfinu var takmörkuð, sem gæti hamlað lýðræðislegri þátttöku og inngildingu. Einnig komu fram áskoranir við að finna jafnvægi milli undirbúningsvinnu utan deildar og beinnar þátttöku kennara í starfi með börnum. Helstu tillögur til umbóta fela í sér að undirbúningstími verði meira samþættur daglegu leikskólastarfi og nýttur í virku samráði við börn, foreldra og annað fagfólk. Með markvissri nýtingu undirbúningstíma eru deildarstjórar betur í stakk búnir til að mæta fjölbreyttum námsþörfum barna og stuðla að inngildandi og faglegu leikskólastarfi, en þar er faglegt samtal mikilvægt.
Copyright (c) 2025 Anna Magnea Hreinsdóttir, Sara Margrét Ólafsdóttir, Margrét Sigríður Björnsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Munnleg lokapróf í háskólakennslu: Kostir, áskoranir og upplifun nemenda
Munnleg lokapróf eru sjaldgæf í íslensku háskólakerfi þrátt fyrir aldalanga sögu. Sumar rannsóknir benda til þess að þau bjóði upp á dýpri innsýn í þekkingu og hæfni nemenda og geti þannig endurspeglað námsárangur með öðrum hætti en hefðbundin skrifleg próf. Í þessari grein er fjallað um munnleg próf sem matsaðferð í háskólakennslu, skoðaðir bæði kostir þeirra og áskoranir. Áhersla er lögð á upplifun nemenda, streitu og prófkvíða, auk þess sem borinn er saman árangur nemenda í munnlegum og skriflegum prófum. Rannsóknin byggir á spurningakönnun sem lögð var fyrir nemendur í námskeiði í viðskiptafræði við Háskólann á Akureyri, þar sem munnlegt lokapróf var tekið upp í stað hefðbundins skriflegs prófs. Niðurstöður sýna að þrátt fyrir að margir nemendur upplifi kvíða tengdan munnlegum prófum, meta þeir reynsluna yfirleitt jákvæða eftir á. Upplifun nemenda af að þreyta munnlegt próf reyndist marktækt ólík eftir því hvort þeir upplifðu streitu í prófinu eða ekki. Meirihluti þátttakenda taldi að munnlegt próf krefðist dýpri skilnings og þeir hefðu þar af leiðandi undirbúið sig betur fyrir prófið. Gögnin sýna einnig að meðaleinkunnir voru hærri hjá þeim nemendum sem þreyttu munnlegt próf en hjá fyrri árgöngum sem tóku hefðbundið skriflegt próf. Rannsóknin dregur fram mikilvægi þess að styðja nemendur í gegnum nýjar matsaðferðir og að munnleg próf geti stuðlað að réttlátara námsmati. Niðurstöðurnar styðja við fyrri rannsóknir sem benda til þess að munnleg próf geti verið áhrifaríkari leið til að meta dýpri skilning en skrifleg próf og efli mikilvæga hæfni fyrir atvinnulífið.
Copyright (c) 2025 Vera Kristín Vestmann Kristjánsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Þakklát fyrir reynsluna en ekki fyrir krabbameinið“: Upplifun ungra kvenna af krabbameini og lærdómur þeirrar reynslu
Í greininni er fjallað um rannsókn á upplifun fjögurra ungra kvenna sem greindust með krabbamein og lærdómi þeirrar lífsreynslu. Þátttakendur eiga það sameiginlegt að hafa skrifað um reynslu sína þegar þær gengu í gegnum krabbameinsmeðferð. Rýnt er í frásagnir sem deilt var á samfélagsmiðlinum Instagram og útgefin ljóð í því skyni að fá innsýn í líf þeirra á þeim tíma sem þær veikjast og takast á við nýjan veruleika. Auk þess byggja niðurstöður rannsóknarinnar á djúpviðtölum sem tekin voru við sömu konur að nokkrum árum liðnum og varpa ljósi á lærdóm sem þær draga í kjölfar veikindanna. Hér er um eigindlega rannsókn að ræða sem byggir á fyrirbærafræðilegri nálgun þar sem horft er til lífsreynslu fólks og þeirrar merkingar sem í hana er lögð. Í niðurstöðum rannsóknarinnar eru dregin fram þemu sem endurspegla tilfinningaleg átök, breytingar á sjálfsmynd og jákvætt hugarfar í gegnum sársaukafullt ferli, sem jafnframt einkennist af þakklæti, kærleika og fegurð. Þegar síðar er litið um öxl kemur í ljós að veikindin hafa haft þýðingarmikil áhrif á líf þátttakenda, ekki síst varðandi tengsl þeirra við sig sjálfar, annað fólk og lífið sjálft. Rannsóknarefnið er skoðað af fræðilegum sjónarhóli jákvæðrar sálfræði, einkum annarrar bylgju hennar, þar sem horft er til tengsla áfalla og hamingju. Þar að auki er byggt á kenningu um áfallaþroska sem felur í sér þann möguleika að áföll geti stutt við persónulegan þroska fólks og innihaldsríkt líf. Rannsóknir á því sviði hafa fram til þessa verið fátíðar hér á landi. Hagnýtt gildi rannsóknarinnar felst í auknum skilningi á viðkvæmri stöðu ungra kvenna sem greinast með krabbamein og niðurstöður hennar gefa vísbendingar um hvaða þættir geta verið mikilvægir til að styðja við þann hóp á farsælan hátt.
Copyright (c) 2025 Ebba Áslaug Kristjánsdóttir, Ingibjörg V. Kaldalóns https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kunna öll börn stafahljóðin í upphafi 2. bekkjar?
Í þessari rannsókn var þekking nemenda á stafahljóðum við lok 1. bekkjar og upphaf 2. bekkjar borin saman og greind eftir mögulegum áhrifaþáttum. Þátttakendur rannsóknarinnar voru 291 nemandi í 1. bekk við upphaf rannsóknar í sjö skólum á höfuðborgarsvæðinu; 135 drengir og 156 stúlkur. Flestir nemendur (n = 239) höfðu íslensku sem móðurmál, en 52 voru með íslensku sem annað tungumál (ÍSAT). Fimmtungur nemenda (n = 57) voru taldir eiga í hættu að lenda í lestrarvanda, byggt á mati við upphaf skólagöngu. Þekking á stafahljóðum var skoðuð hjá hópnum í heild og einnig eftir kyni nemenda, hvort þeir hefðu íslensku sem fyrsta eða annað mál og áhættu á lestrarvanda. Gagna var aflað í maí við lok 1. bekkjar og september við upphaf 2. bekkjar. Gagnaöflun fór fram einstaklingslega, í hverjum skóla fyrir sig, sem hluti af stærri langtímarannsókn í umsjón dr. Önnu-Lindar Pétursdóttur (með Rannís-styrk nr. 207216-051). Í þessari rannsókn var unnið úr gögnum um þekkingu nemenda á hljóðum allra bókstafa og tvíhljóða íslenska stafrófsins. Niðurstöður sýndu að þekking nemenda á stafahljóðum var afar mismunandi, allt frá 1 til 35 stafahljóða við lok 1. bekkjar og frá 4 til 35 stafahljóða við upphaf 2. bekkjar. Hlutfallslega skorti mörg börn þekkingu á hljóðum algengra bókstafa og ekkert stafahljóð sem allir nemendur þekktu við upphaf 2. bekkjar. Nemendur með íslensku sem annað mál og nemendur í áhættuhópi höfðu að meðaltali slakari stafahljóðaþekkingu en jafnaldrar, en ekki mældist munur eftir kyni. Ekki mældist marktæk afturför milli 1. og 2. bekkjar, hvorki hjá hópnum í heild né með tilliti til kyns, móðurmáls eða stafaþekkingar í upphafi grunnskóla. Niðurstöður þessarar rannsóknar benda til þess að nauðsynlegt sé að bregðast við og tryggja að öll börn læri hljóð allra bókstafa til að eiga möguleika á að þróa lestrarfærni sína. Það er von höfunda að niðurstöður nýtist við að efla lestrarkennslu byrjenda í lestri, þannig að fyrirbyggja megi vaxandi lestrarerfiðleika vegna skorts á undirstöðufærni
Copyright (c) 2025 Jóhanna María Bjarnadóttir, Guðrún Lilja Kristófersdóttir, Auður Soffíu Björgvinsdóttir, Anna-Lind Pétursdóttir, Amelia Jara Larimer https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Leikskóli fyrir öll börn: Valdefling foreldra og deildarstjóra
Markmið rannsóknarinnar sem hér er til umfjöllunar var að styrkja stöðu foreldra barna sem þurfa sérhæfðan stuðning í leikskóla, með áherslu á teymisfundi og samskipti foreldra og deildarstjóra. Tilgangurinn var að efla og styðja við inngildandi menntun í leikskólum. Rannsóknin fór fram í tveimur leikskólum í Reykjavík yfir þriggja ára tímabil. Þátttakendur voru deildarstjórar, sérkennslustjórar og stjórnendur leikskólanna auk verkefnastjóra frá Skóla- og frístundasviði Reykjavíkurborgar og tveggja rannsakenda við Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Tekin voru viðtöl við þátttakendur í upphafi og lok verkefnis og skráðu þeir hjá sér og kynntu framvindu verkefnisins meðan á því stóð. Einnig voru tekin viðtöl við tvo foreldra í báðum leikskólum. Í upphafi verkefnisins kom fram að foreldrar voru oft valdalausir á teymisfundum þar sem sérfræðingar stýrðu umræðunni, en foreldrar sátu hjá sem óvirkir hlustendur. Þátttakendur unnu við að breyta þessu með því að þróa skipulag teymisfunda, þar sem foreldrar fengu meira rými til að tjá sig og taka virkan þátt í ákvarðanatöku. Þá var lögð áhersla á aukna þátttöku deildarstjóra á teymisfundum til að styrkja ábyrgð þeirra á námi og líðan allra barna á deildinni. Með þessu fyrirkomulagi urðu deildarstjórar virkari í samstarfi við foreldra og höfðu betri yfirsýn á stöðu allra barna í sínum hópi. Jafnframt stuðlaði þessi breyting að því að börn sem voru í viðkvæmri stöðu voru síður aðskilin frá barnahópnum, þar sem deildarstjórar tóku aukna ábyrgð á menntun þeirra og velferð innan daglegs skólastarfs. Rannsóknin undirstrikar mikilvægi virkrar þátttöku foreldra í námi barna sinna og nauðsyn þess að styðja við faglega þróun starfsfólks til að tryggja að allir leikskólar séu raunverulega fyrir öll börn.
Copyright (c) 2025 Anna Magnea Hreinsdóttir, Jóhanna Einarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Hunsa, forðast, fyrirgefa: Sýn barna á árekstra vina og grósku- og festuhugarfar í vináttu
Styðjandi og traust vinatengsl draga úr einmanaleika og ýta undir félagsfærni. Gagnlegt er að skilja hvernig börn hugsa um vináttu og ágreining í vinasamböndum til að unnt sé að hlúa betur að þessari færni. Rannsóknir gefa til kynna að gróskuhugarfar gæti aukið getu barna til að mynda vináttu og leysa ágreining vina. Markmið rannsóknarinnar var að varpa ljósi á sýn og reynslu barna af vináttu og lausn ágreiningsmála. Rannsóknin beindist að grósku- og festuhugarfari og hvernig það skapar leiðir til að takast á við hindranir og árekstra á sem uppbyggilegastan hátt eða ýtir undir frekari árekstra og hindranir. Tekin voru níu rýnihópaviðtöl við samtals 22 börn í fimmta, sjötta og sjöunda bekk. Notast var við markmiðsúrtak. Gögnin voru þemagreind en niðurstöður voru þær að meirihluti barna sem tóku þátt virtist hafa ríkjandi gróskuhugarfar gagnvart vináttu. Ef börn mátu vináttu verðmæta fyrirgáfu þau frekar mistök og báðust fyrirgefningar í kjölfar ágreinings. Festuhugarfar birtist helst í að sum barnanna beittu hefnigirni og refsingum eftir árekstra og slitu vináttu ef ágreiningur var ítrekaður. Þau börn sem nutu ráðgjafar og stuðnings foreldra sýndu meiri færni í að leysa ágreining og virtist gróskuhugarfar ríkara hjá þeim en þeim sem nutu síður leiðsagnar foreldra. Vonast er til að niðurstöðurnar auki skilning á hlutverki hugarfars í vináttu og félagatengslum barna, svo hægt sé að aðstoða þau að mynda og viðhalda vinatengslum og auka með því farsæld sína.
Copyright (c) 2025 Marit Davíðsdóttir, Eyrún María Rúnarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Stjórnendur skapa rými og umgjörð fyrir ígrundun og samtal um innra mat leikskóla
Greinin fjallar um þróunarverkefni sem unnið var í leikskólanum Uglukletti skólaárið 2022–2023 með það að markmiði að þróa lýðræðislega starfshætti í framkvæmd innra mats leikskólans. Verkefnið var unnið í samstarfi skólastjórnenda og háskólakennara með áherslu á að skapa starfsfólki umgjörð og rými til að skrá, ræða og ígrunda eigin starfshætti. Rannsóknin byggðist á starfendarannsóknum og nýtingu uppeldisfræðilegra skráninga til að greina og rýna í starfshætti og nám barna sem lið í innra mati skólans. Til að skoða hvernig starfsfólk þróaði hæfni sína til að ígrunda og greina eigið starf, var rannsóknin unnin út frá hugmyndum um fyrstu, annarrar og þriðju persónu starfendarannsóknir. Gagnaöflun stóð yfir frá ágúst 2022 og út júní 2023. Gögnin sem aflað var voru fundargögn, rannsóknardagbækur stjórnenda og ýmsar skráningar. Gagnagreining fólst í frumgreiningu gagna í gegnum rannsóknarferlið og lokagreiningu þvert á gögn. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að þegar innra mat byggir á lýðræðislegum starfsháttum og felur í sér virka þátttöku starfsfólks, eykst faglegt sjálfstæði þeirra og ábyrgð á eigin starfi. Stjórnendur gegndu lykilhlutverki í að styðja starfsfólk við að þróa hæfni sína í að skrá og greina eigið starf. Með skipulögðum samræðum, stuðningi og samvinnu við háskólakennara tókst að efla starfsþróun og styrkja innra mat sem lærdómsferli. Niðurstöður rannsóknarinnar draga fram mikilvægi lýðræðislegra starfshátta í leikskólum og sýna hvernig hægt er að nýta starfendarannsóknir og uppeldisfræðilegar skráningar til að auka fagmennsku starfsfólks og bæta gæði skólastarfs. Þannig verður innra mat ekki aðeins eftirlitstæki heldur vettvangur fyrir samvinnu, faglega ígrundun og umbætur í leikskólastarfi.
Copyright (c) 2025 Kristín Gísladóttir, Elín Friðriksdóttir, Anna Magnea Hreinsdóttir, Karen Rut Gísladóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Umbreytingarrými fyrir kynjajafnrétti í skólastarfi: Reynslusögur frá Kína og Íslandi
Kynjajafnrétti er mikilvægur þáttur menntun og skólastarfi og stuðlar að betri námsárangri allra nemenda. Með því að taka upp alþjóðlegt sjónarhorn á kynjajafnrétti í Kína og á Íslandi opnast möguleikar til að læra af reynslunni frá ólíkum menningarheimum, sem þó standa frammi fyrir svipuðum áskorunum. Greinin sameinar femínískar kenningar, einkum þá þær sem Fraser hefur sett fram, umbreytingarhugmyndir Vygotsky. Lagt er upp með að þessi nálgun gefi nýja sýn á hvernig hægt er að vinna með kynjajafnrétti í skólastarfi og umbreyta starfsháttum í átt til kynjajafnréttis innan kennslustofunnar. Slík umbreytingarrými fela í sér eftirfarandi: a) Díalektíst ferli sem byggja á því að læra/aflæra í þeim tilgangi að búa til nýja þekkingu og breyta viðhorfum; b) Sjálfsrýni og gagnrýnin hugsun; c) Að stuðla að fjölbreytileika viðhorfa, sjónarmiða og þekkingar innan kennslurrýmis. Í rannsókninni er kynnt til sögunnar kenningarleg nálgun þar sem notast er við ýmiss konar gögn til koma með dæmi um hvernig hægt er að nýta sér áðurnefndan kenningarrramma. Í þeim efnum er stuðst við hin ýmsu skjöl á borð við námskrár og reglugerðir, átta viðtöl ásamt þátttökuathugunum í Kína og á Íslandi. Niðurstöðurnar sýna að hugmyndafræðin um umbreytingarrými er lykilverkfæri til að greina og efla kynjajafnrétti í skólum.
Copyright (c) 2025 Jón Ingvar Kjaran, Ge Wei https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Undanfarin misseri hafa nokkur sveitarfélög lagst í breytingar á rekstrarfyrirkomulagi leikskóla. Leiðirnar eru ekki eins en markmiðið er í öllum tilvikum að bæta leikskólastarf og aðstæður barna og starfsfólks. Dæmi um breytingar er að bjóða upp á sex tíma gjaldfrjálsan leikskóla og skilgreina daga sem eru frídagar í grunnskóla sem skráningardaga sem greiða þarf sérstaklega fyrir. Í greininni er fjallað um rannsókn sem fram fór í tveimur sveitarfélögum sem lagst hafa í fyrrnefndar breytingar, en þau eru Akureyri og Kópavogur. Tekin voru rýniviðtöl við skólastjórnendur og spurningakannanir sendar á skólastjórnendur, á deildarstjóra og á starfsfólk sem vinnur með börnum. Tilgangurinn var að skoða reynslu þeirra af breytingunum með áherslu á hvernig sveitarfélögunum tveimur hefur gengið að ná þeim markmiðum sem stefnt var að. Í greininni er unnið með þann hluta í niðurstöðum sem snýr að áhrifum breytinganna á skólastarfið og á velferð barna. Niðurstöður sýna að misjafnt er milli skóla hvort, og þá hve mikið, skólatímum barna fækkar umfram sex gjaldfrjálsu tímana og nýting á skráningardögum er einnig mismunandi á milli skóla. Vinnutímastytting kemur ítrekað fyrir í gögnum og greinilegt að það hefur verið áskorun að mæta henni. Í þeim skólum þar sem skólatímum fækkaði, bæði utan gjaldfrjálsu tímanna og á skráningardögum, gengur betur að mæta vinnutímastyttingu starfsfólks og skólatímum þarf ekki að fækka mikið til að áhrifin verði greinanleg. Stöðugri mönnun hefur létt álagi af starfinu, meiri ró er yfir ákveðnum tímum dagsins og þá bjóðast fleiri gæðastundir í námi og leik. Fólk finnur mun á líðan barna og því hægt að segja að breytingar af þessum toga geti eflt velferð leikskólabarna.
Copyright (c) 2025 Anna Elísa Hreiðarsddóttir, Svava Björg Mörk https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Lítið hefur verið vitað um viðhorf foreldra leikskólabarna til leikskólastarfs meðan á heimsfaraldri Covid-19 stóð á Íslandi. Í þessari grein verður reynsla foreldra barna sem voru á leikskólaaldri þegar samkomutakmarkanir, lokanir og skerðingar voru við lýði í leikskólum könnuð. Þrettán foreldrar á höfuðborgarsvæðinu tóku þátt í hálfstöðluðu viðtali og deildu reynslu sinni með rannsakanda. Niðurstöðurnar benda til þess að strangar sóttvarnaaðgerðir sem innleiddar voru í leikskólum hafi verið í sér mikil viðbrigði fyrir foreldra og haft sterk áhrif á upplifun þeirra af leikskólastarfinu. Foreldrar greindu frá því að samskipti þeirra við kennara barnsins og aðrar fjölskyldur hefðu minnkað til muna og að þeir hefðu haft mun minni innsýn í dag barnsins í leikskólanum. Samhliða minni viðveru í leikskólanum og fátíðari samskiptum við starfsfólk og aðrar fjölskyldur urðu tengsl þeirra við leikskólasamfélagið veikari. Í gögnunum er að finna vísbendingar um að þrátt fyrir að faraldurinn fæli í sér margvíslegar áskoranir, hafi áhrifin á fjölskyldulífið að mörgu leyti verið jákvæð þar sem samvera og nánd barna og foreldra jókst. Rannsóknin varpar ljósi á breytingar og bresti í samskiptamynstri leikskóla og foreldra meðan á faraldrinum stóð, en afar mikilvægt er að leikskólar móti sér samskiptastefnu sem býr yfir seiglu og sveigjanleika til þess að viðhalda sambandi við foreldra í ófyrirséðum aðstæðum.
Copyright (c) 2025 Björn Rúnar Egilsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Gjaldfrjáls sex klukkustunda leikskóladvöl var innleidd í Akureyrarbæ og Kópavogsbæ í þeim tilgangi að bæta starfsumhverfi starfsmanna og þjónustu við börn. Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna hvernig leikskólastjórar upplifðu og brugðust við innleiðingu sex klukkustunda gjaldfrjálsrar leikskóladvalar hjá bæjunum tveimur og hvaða áhrif breytingarnar höfðu á faglegt starf, stjórnunarhætti og innra starf leikskólanna. Sérstaklega var skoðað hvaða þættir höfðu mest áhrif á stjórnendur og hverjar væntingar þeirra væru til áframhaldandi þróunar. Tekin voru rýnihópaviðtöl við stjórnendur 17 leikskóla þar sem þeir miðluðu reynslu sinni og mati á breytingunum. Niðurstöður sýndu að breytingarnar höfðu í för með sér tækifæri sem birtust að mati stjórnenda í faglegu starfi. Færri börn síðdegis veittu starfsfólki svigrúm til að einblína á fagleg verkefni og undirbúning, sem leiddi til aukinnar fagmennsku og ánægju meðal starfsfólks. Þátttakendur lýstu áhyggjum af að ávinningurinn gæti verið skammvinnur nema stjórnsýslan styddi við faglegt starf og stöðugleika í starfsumhverfi. Gildi rannsóknarinnar felst í að varpa ljósi á hvernig stjórnendur geta unnið með kerfislægar breytingar á faglegan hátt. Hagnýtt gildi hennar felst í mikilvægi þess að skapa varanlegan stuðning við leikskólastjórnendur og starfsfólk með áherslu á mönnun, símenntun og skýra stefnu til að tryggja sjálfbærar umbætur í leikskólastarfi.
Copyright (c) 2025 Svava Björg Mörk, Anna Elísa Hreiðarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Reynsla framhaldsskólakennara af námsskerðingu vegna COVID-19 faraldursins
Markmið þessarar rannsóknar var að varpa ljósi á upplifun framhaldsskólakennara á því námi sem fram fór á COVID-19-tímabilinu og langtímaafleiðingum faraldursins á skólastarf. Niðurstöður fjölmargra erlendra rannsókna hafa sýnt fram á neikvæð áhrif COVID-19-faraldursins á nám nemenda. Tíndar hafa verið til margar skýringar, meðal annars þær að sumir kennarar hafi átt erfitt með að koma efninu til skila, þeir hafi jafnvel sleppt ákveðnum efnisþáttum, og aðrir breytt áherslum. Þá hafi það ekki hentað öllum nemendum að læra í gegnum netið og suma hafi skort stuðning heima fyrir til að sinna náminu. Talað hefur verið um námsskerðingu (e. loss of learning), í skrifum um þessar afleiðingar faraldursins en lítið hefur verið fjallað um þetta í íslensku samhengi. Vorið 2024 var spurningalisti lagður fyrir alla sem sinntu kennslu í framhaldsskólum á Íslandi í þeim tilgangi að líta yfir farinn veg og læra af reynslunni af COVID-19- tímabilinu, og svöruðu 495 spurningunum. Niðurstöðurnar sýna að kennarar upplifðu ýmsar breytingar hjá nemendum. Þeir nefndu göt í þeirri þekkingu sem nemendur áttu að hafa tileinkað sér á tímum samkomutakmarkana og því hefði verið erfitt að byggja ofan á þá þekkingu þegar skólastarf var komið í hefðbundnara form. Bent var á að minni kröfur hefðu verið gerðar til nemenda, sveigjanleikinn hefði verið mikill og erfitt að snúa þeirri þróun við. Kennarar nefndu bómullaráhrif og sviðinn svörð í þessu samhengi. Sumir nemendur hefðu fengið mikla aðstoð við verkefnavinnu utan kennslustunda, jafnvel þannig að annar aðili hefði að mestu unnið verkefnin. Þá minntust kennarar á minnkaða félagshæfni nemenda og bentu í því samhengi á skort á tækifærum til samvinnu og samskipta á COVID-tímabilinu. Niðurstöðurnar beina kastljósinu að gæðum náms og kennslu í faraldrinum og langtímaafleiðingum ástandsins sem ekki hefur tekist að vinda ofan af
Copyright (c) 2025 Guðrún Ragnarsdóttir, Elsa Eiríksdóttir, Súsanna Margrét Gestsdóttir, Amalía Björnsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Í þessari grein er fjallað um niðurstöður rannsóknar á þeim menntunartækifærum sem fólust í verkefninu Ísabrot. Verkefnið byggði á þverfaglegum listasmiðjum í Listasafni Íslands, með styrk frá Barnamenningarsjóði. Níu skólar tóku þátt í verkefninu þar sem listamenn héldu listasmiðjur tengdar jöklum, út frá fjölbreyttum sjónarhornum. Opin viðtöl voru tekin við starfsfólk safnsins og 6 kennara á ólíkum skólastigum sem tóku þátt í verkefninu með sínum nemendum. Viðmælendur vörpuðu ljósi á hvernig smiðjurnar og þjálfun í myndlæsi vöktu áhuga nemenda á jöklum, myndlist og sjálfbærni. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að söfn eru kjörinn vettvangur þverfaglegs náms. Listamennirnir reyndust ákjósanlegar fyrirmyndir sem kynntu málefnið út frá nýju sjónarhorni. Helstu áskoranir sem komu fram voru oft á tíðum ósveigjanlegt tímaskipulag skólanna, einkum hjá eldri nemendum, ásamt takmörkuðu svigrúmi kennara til að breyta dagskrá. Ferðalög með almenningssamgöngum voru einnig áskorun þar sem þau tóku oft langan tíma og samræmdust illa stundatöflum nemenda, sem dró stundum úr dýpt heimsóknanna. Viðmælendur voru allir sammála um að verkefnið tengdist vel grunnstoðum menntunar og töldu þau líklegt að þeir myndu nýta sér reynsluna í framtíðinni. Ljóst er að það er almennt hagur fyrir nemendur að taka þátt í því metnaðarfulla safnastarfi sem fræðslusérfræðingar Listasafns Íslands bjóða upp á. Listræn nálgun getur varpað fjölbreyttu ljósi á íslenska jökla og þannig glætt áhuga nemenda á málefnum sjálfbærni.
Copyright (c) 2025 Ásthildur Jónsdóttir, Hanna Ólafsdóttir, Ragnheiður Vignisdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Staða hinsegin nemenda í grunnskólum Kópavogs
Markmið þessarar rannsóknar er að skilja hvernig staða hinsegin nemenda er í grunnskólum í Kópavogi og hvernig námsumhverfi þeirra er háttað. Við skoðum hvað í umhverfi, skólamenningu og kennsluháttum er inngildandi fyrir hinsegin nemendur með áherslu á hinsegin fræðslu, birtingarmyndir bakslagsins gegn hinsegin fólki og kerfislæga þætti sem hvetja til eða standa í vegi fyrir að hinsegin nemendur standi jafnfætis öðrum nemendum. Niðurstöður gefa til kynna að skólastjórnendur í Kópavogi séu jákvæðir í garð hinsegin fólks og vilji gjarnan skapa jákvætt og öruggt skólaumhverfi fyrir hinsegin nemendur. Þó skortir stefnumörkun og verkferla hjá sveitarfélaginu í þessum efnum og skólarnir virðast ekki fá nægan faglegan stuðning til að taka á málinu með róttækum og markvissum hætti. Stjórnendur sjá því fáar leiðir færar til að takast á við andúð gagnvart hinsegin nemendum, sem er til staðar innan allra skólanna. Viðbrögð þeirra eru því gjarnan að einstaklingsgera samfélagslegan vanda með því að benda á nemendur og foreldra, oftast af erlendum uppruna, sem orsök hinsegin andúðar innan skólans. Lausnin verður því að laga þessi fáu „skemmdu epli“ í stað þess að skoða undirliggjandi viðhorf og kerfi sem jaðarsetja hinsegin nemendur. Skólastjórnendur eru í lykilstöðu til að bæta námsumhverfi hinsegin nemenda en niðurstöður benda þó til þess að menntayfirvöld sveitarfélagsins og hins opinbera þurfi að beita sér í ríkari mæli fyrir kerfislægum breytingum á skólavenjum og skólamenningu til að hægt sé að byggja upp hinseginvæna skóla.
Copyright (c) 2025 Íris Björk Eysteinsdóttir, Íris Ellenberger https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Ég ætla ekki að láta þetta foreldri stjórna hvernig ég kenni“
Markmið þessarar rannsóknar er að öðlast innsýn í upplifanir kennara sem sinna hinsegin fræðslu gagnvart hinsegin bakslagi og hvort og þá hvernig það birtist þeim innan veggja skólans. Rannsóknin er eigindleg og aflað var gagna í gegnum fimm einstaklingsviðtöl og skrifleg svör 39 þátttakenda í eigindlegri spurningakönnun. Allir þátttakendur starfa í grunn- eða framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu og sinna hinsegin fræðslu að einhverju leyti á sínum starfsvettvangi. Þreifað er á hugmyndum þátttakenda um bakslag gegn hinsegin réttindum sem hefur verið nokkuð sýnilegt hérlendis. Niðurstöður benda til þess að fræðslan virðist einungis á ábyrgð ákveðinna einstaklinga, sem hamlar faglegu starfi upp að vissu marki. Í viðtölunum kom í ljós að viðmælendur upplifðu það sem svo að starfsfólk fríaði sig almennt ábyrgð og ætlaðist til þess að aðrir sæju til þess að fræðslunni væri sinnt. Niðurstöður sýna að bakslagið birtist innan veggja skólanna, en samt sem áður er hinsegin fræðsla oftast ómarkviss eða sjaldgæf. Viðmælendur merkja aukna niðrandi orðræðu meðal nemenda sem kallar á meiri hinsegin fræðslu en einnig upplifir starfsfólk meiri viðspyrnu gegn slíkri fræðslu frá foreldrum og aðstandendum nemenda. Niðurstöður þessarar rannsóknar gefa tilefni til frekara inngrips bæði frá stjórnvöldum og skólastjórnendum til að tryggja inngildingu á öllum skólastigum.
Copyright (c) 2025 Anna Mae Cathcart-Jones, Auður Magndís Auðardóttir, Íris Ellenberger https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Leiðbeining lokaverkefna er veigamikill hluti af kennslu háskólakennara, hvort heldur sem eru verkefni á grunnstigi eða framhaldsstigi. Innan félagsvísinda þá eru meistararitgerðir oft mjög viðamiklar og byggja jafnvel á sjálfstæðum rannsóknum nemenda. Þrátt fyrir þetta er engin þjálfun í boði við Háskóla Íslands fyrir leiðbeinendur lokaverkefna á meistarastigi. Í þessari rannsókn voru tekin tíu viðtöl við kennara með mikla leiðbeiningarreynslu á Félagsvísindasviði Háskóla Íslands. Markmiðið var að draga fram þá þætti sem kennarar töldu skipta mestu máli í leiðbeiningarferlinu. Við greiningu viðtalanna fundust nokkur meginþemu sem vörpuðu ljósi á hvernig leiðbeinendur leituðust við að tryggja árangur nemenda sinna. Þau sneru að móttöku nemenda, útfærslu á hugmyndum þeirra um viðfangsefni, aðhald í ferlinu og leiðum til að leysa úr ritstíflum. Einnig var áberandi að allir leiðbeinendur höfðu þurft að takast á við „eftirlegukindur“, þ.e. nemendur sem höfðu frestað skilum, jafnvel oftar en einu sinni. Niðurstöður benda til þess að þörf sé á vettvangi til að deila reynslu af leiðbeiningu og styrkja þjálfun leiðbeinenda. Greinin er framlag til þeirrar umræðu
Copyright (c) 2025 Eva Marín Hlynsdóttir, Silja Bára Ómarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Mat á gæðum kennslu í hugsandi skólastofu í stærðfræði á framhaldsskólastigi
Hugsandi skólastofa (e. thinking classroom) er kennslunálgun sem snýst um að skapa rými þar sem nemendur vinna saman að verkefnum sem eru hönnuð til að styðja nemendur við að öðlast skilning á nýjum hugtökum og hugmyndum með samræðum. Í þessari rannsókn var fylgst með kennslu eins stærðfræðikennara í íslenskum framhaldsskóla. Markmið rannsóknarinnar var að veita kennaranum endurgjöf á gæði eigin kennslu þegar kennt er eftir hugmyndafræði hugsandi skólastofu og veita innsýn í sjálfsrýni hans um niðurstöðurnar. Gögnum var safnað með hljóðupptökum og áhorfi í þremur kennslustundum þar sem einum nemendahóp var fylgt eftir í eina kennsluviku. Gæði kennslunnar voru metin út frá greiningarrammanum PLATO fyrir yfirþættina faglegar kröfur (þ.e. samræður í skólastofunni og vitsmunaleg áskorun) og stigskiptan stuðning (þ.e. sýnikennsla, kennsla námsaðferða og endurgjöf). Helstu niðurstöður voru að í kennslustundunum voru faglegar kröfur almennt metnar á efri þrepum á meðan undirþættir stigskipts stuðnings voru metnir á bæði efri og neðri þrepum. Dæmi voru um sýnikennslu og kennslu námsaðferða á efsta þrepi, en endurgjöf var aldrei metin á efsta þrepi. Niðurstöðurnar sýna fram á að í íslensku samhengi er hægt að nota aðferðir hugsandi skólastofu til að búa til menningu þar sem nemendur vinna í sameiningu að krefjandi viðfangsefnum sem reyna á greinandi hugsun. Kennari hefur svigrúm til að biðja um rökstuðning og útskýringar. Það gefur nemendum tækifæri til að dýpka skilning sinn á verkefninu og lausnaferlinu. Samræður byggja á svörum nemenda og hafa þau tækifæri til að útskýra, segja frá og beita virkri hlustun. Hugsandi skólastofa virðist gefa tækifæri til að veita nemendum endurgjöf sem kennarinn hefði þó getað nýtt sér betur. Niðurstöður gefa einnig til kynna að hópumræða eftir vinnu og glímu nemenda við stærðfræðihugtök skapi aðstæður til sýnikennslu á efstu þrepum og sé heppilegri heldur en að hugtökin séu kynnt fyrir nemendum áður en þau vinna með þau
Copyright (c) 2025 Eyþór Eiríksson, Jóhann Örn Sigurjónsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Þetta snýst auðvitað alltaf um að búa til kúltúrinn“
Greinin fjallar um mikilvægi foreldrafræðslu í leik- og grunnskólum og hvernig slík fræðsla getur styrkt foreldra í uppeldishlutverki sínu, aukið farsæld barna og stuðlað að betri tengslum milli skóla og heimila. Rannsóknin byggir á þróunarverkefninu Föruneyti barna, sem var unnið í samstarfi við leik- og grunnskóla og skólaþjónustu sveitarfélaga. Markmið rannsóknarinnar var að kanna sýn kennara og starfsfólks skólaþjónustu til foreldrafræðslu og kortleggja raunhæfar leiðir til að stuðla að þátttöku foreldra. Rannsóknin sýnir að foreldrar þurfa að hafa hvatningu og tækifæri til að sækja fræðslunámskeið. Þátttakendur bentu á að námskeið sem haldin væru á dagvinnutíma eða með stuðningi vinnustaða væru líklegri til að ná til fleiri foreldra. Mikil áhersla var lögð á að nýta leik- og grunnskóla sem vettvang fyrir foreldrafræðslu, þar sem skólar eru í lykilstöðu til að ná til foreldra. Niðurstöður benda til þess að markviss foreldrafræðsla geti orðið að eðlilegum hluta foreldrahlutverksins, ef hún er skipulögð sem hluti af skólastarfi og kynnt með jákvæðum hætti. Rætt var um mikilvægi persónulegrar nálgunar til að ná til foreldra, svo sem með símtölum og beinum samskiptum leiðbeinenda við foreldra til að auka þátttöku þeirra í foreldrafræðslu. Lagt er til að þróa þurfi nýja menningu þar sem foreldrafræðsla er sjálfsagður hluti af skólasamfélaginu. Með þessu má efla samstarf heimila og skóla, byggja upp traust og skapa samfélagslegar forsendur til að stuðla að farsælu uppeldi barna.
Copyright (c) 2025 Guðbjörg Fjóla Hannesdóttir, Lóa Guðrún Gísladóttir, Anna Magnea Hreinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Starfsmannavelta meðal kennara í grunnskólum árin 1998 til 2020
Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna starfsmannaveltu grunnskólakennara en bæði var verið að kanna hvenær kennarar hættu störfum og í hvaða mæli þeir flyttu sig milli skóla og svæða. Notuð voru gögn frá Hagstofu Íslands sem ná yfir tímabilið 1998 til 2020. Áhyggjur af kennaraskorti í grunnskólum hér á landi eru ekki nýjar af nálinni. Bæði veldur áhyggjum að ekki brautskrást nægilega margir kennarar á ári, að þeir sem brautskrást skili sér ekki til kennslu og margir starfandi kennarar hverfi frá störfum. Erlendar rannsóknir sýna að mikil starfsmannavelta í skólum hefur neikvæð áhrif á skólastarf og að starfsmannavelta meðal kennara er víða mikil, en mismunandi eftir löndum og landsvæðum. Niðurstöður þessarar rannsóknar sýna að um 7,5% þeirra sem voru við störf árin 1998 til 2018 voru ekki við störf árið eftir. Þessi tala var lægri, eða 6,3%, 2009 til 2013, árin eftir efnahagshrunið 2008, en rannsóknir sýna að á landsvæðum þar sem efnahagsástand er lakara gengur mönnun skóla betur en á svæðum þar sem hagsæld er meiri. Athygli vakti hve meðalaldur þeirra sem koma nýir til starfa er hár en það endurspeglar háan meðalaldur kennaranema og þá sérstaklega þess stóra hóps sem er í fjarnámi. Einnig virðast stórir hópar hverfa úr starfi löngu fyrir hefðbundinn eftirlaunaaldur. Kennarar eru ekki mikið að færa sig á milli skóla eða svæða en athygli vekur hversu hátt hlutfall þeirra staldrar stutt við í starfi. Starfsmannavelta meðal kennara í litlum skólum er þó meiri en í stærri skólum. Niðurstöðurnar benda til þess að vandi við mönnun kennarastéttarinnar sé margþættur, bæði þarf nýliðun að vera meiri en einnig þarf að gera starfið og starfsaðstæður áhugavert og aðlaðandi þannig að kennarar haldist í starfi.
Copyright (c) 2024 Amalía Björnsdóttir, Börkur Hansen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Jafnvægi starfs og einkalífs ungra kvenkyns kennara í íslenskum grunnskólum
Í greininni er fjallað um hvað ellefu ungir kvenkyns kennarar í íslenskum grunnskólum gerðu til að ná og halda jafnvægi milli starfs og einkalífs. Rannsóknin var eigindleg og fólst í því að tekin voru raðviðtöl við ellefu unga kennara frá hausti 2021 til vors 2023. Rannsóknin styðst við fræði um starfsaðstæður kennara og fræði um tilfinningar og tilfinningastjórnun kennara. Helstu niðurstöður eru dregnar fram í fimm samfléttuðum þemum. Í fyrsta lagi var mikil ábyrgð á höndum ungu kennaranna og mikið álag á vinnutíma sem erfitt var að stjórna eða draga úr. Í öðru lagi þá beittu viðmælendur okkar ýmsum aðferðum við að skilja vinnuna eftir í skólanum, ekki síst að vinna lengur á daginn og forðast að taka verkefni með heim. Í þriðja lagi lögðu viðmælendur okkar mikið á sig við að skipuleggja sig og forgangsraða verkefnum og reynsla auðveldaði þeim að gera sanngjarnar kröfur til sjálfs sín. Í fjórða lagi fór talsverð vinna heim, sérstaklega í formi þess að hugsa um vinnuna við alls konar tækifæri, svo sem þegar heimilisstörfum var sinnt eða þegar farið var að sofa. Í fimmta lagi er þemað tilfinningar, samviskubit, gleði. Viðmælendur lýstu dæmum úr samskiptum við foreldra þar sem mikla tilfinningastjórnun þurfti. Viðmælendur lýstu jafnframt samviskubiti yfir því að ljúka ekki verkum eins vel og þeir hefðu viljað en um leið að starfið væri ánægjulegt. Niðurstöðurnar í heild undirstrika að tilfinningastjórnun er rauður þráður í starfi kennara og er það í samræmi við fyrri rannsóknir. Þær undirstrika líka að kennarastarfið er þess eðlis að ekki er hægt að skilja það eftir að fullu neins staðar. En það er unnt að nota alls konar aðferðir til að draga úr áhrifunum, ekki bara á kennarana heldur fjölskyldur þeirra.
Copyright (c) 2025 Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, Valgerður S. Bjarnadóttir, Maríanna Jónsdóttir Maríudóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0