Milli mála birtir ritrýndar fræðigreinar á sviði erlendra tungumála, bókmennta, þýðinga, málvísinda og menntunarfræði en einnig birtir tímaritið þýðingar, viðtöl, ritdómar eða bókakynningar eftir því sem rúm leyfir hverju sinni.
Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum
Orðtök og samskiptafrasar í dönsku og dönskunámi
Föst orðaforðasambönd gegna mikilvægu hlutverki í öllum tjáskiptum og eru grundvallaratriði í venjubundinni málnotkun innan tiltekins málsamfélags. Þau eru algeng í töluðu og rituðu máli og skipta sköpum fyrir viðeigandi og kurteisislega málnotkun. Í greininni er fjallað um orðtök og samskiptafrasa í dönsku í samanburði við íslensku, á grundvelli rannsóknar höfundar á efninu. Helstu niðurstöður eru dregnar fram og ræddar í samhengi við dönskunám íslenskra nemenda. Niðurstöðurnar sýna að mörg dönsk orðtök og samskiptafrasar eiga sér beina samsvörun í íslensku, aðrir eru frábrugðnir að meira eða minna leyti, og enn aðrir eiga sér enga hliðstæðu. Aðrar rannsóknir benda til þess að áhersla í dönskukennslu beinist oft að lesskilningi og ritun, en að talmáli sé minni gaumur gefinn, þrátt fyrir að þar gegni föst orðasambönd lykilhlutverki. Tileinkun orðtaka getur því reynst nemendum mikil áskorun, einkum þegar orðasambönd eiga sér ekki hliðstæðu í móðurmáli eða eru ólík með ófyrirsjáanlegum hætti. Máltækið frasar.net var þróað með það að markmiði að auðvelda tileinkun og notkun orðtaka og samskiptafrasa á dönsku, jafnt í ræðu sem riti.
Copyright (c) 2025 Auður Hauksdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Um höfunda, þýðendur og ritstjóra.
Copyright (c) 2025 Geir Þórarinn Þórarinsson, Þórhildur Oddsdóttir, Erla Erlendsdóttir, Oddný Guðrún Sverrisdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Í þessari grein er fjallað um samanburðarrannsókn á orðasamböndum í spænsku og íslensku. Útgangspunktur rannsóknarinnar eru nokkrar grunnhugmyndir hugrænna málvísinda og merkingarfræði. Hér er notuð aðferð sem spænsku málvísindamennirnir Pamies og Iñesta (2000, 2002, Pamies 2001a) mótuðu til að flokka orðasambönd í ólíkum tungumálum út frá myndhvörfum með það fyrir augum að greina hvort þau væru algild eða ekki. Í ritgerðinni er gerð grein fyrir helstu niðurstöðum af samanburði á orðasamböndum í spænsku og íslensku sem falla undir sviðin ÓTTI, HUNGUR og OFÁT. Meginniðurstaða samanburðarins er sú að sömu hugtaksmyndhvörf liggja að baki mörgum þeim íslensku og spænsku orðasamböndum sem rannsóknin náði til.
Copyright (c) 2025 Azucena Penas Ibáñez, Erla Erlendsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Í þessari grein er fjallað um rannsóknir sem tengjast kennslu og tileinkun á orðastæðum. Orðastæður eru sambönd orða sem saman mynda ákveðna merkingu. Orðastæður skiptast í tvo orðsliði: annars vegar er kjarnaliður, sem er grunnur í merkingu orðastæðunnar, og hins vegar er það stoðliður sem er útvalið fylgdarorð. Merking orðastæðna er alla jafna gagnsæ (fara í gönguferð, úrhellis rigning) en erlendum málhöfum getur þó reynst erfitt að henda reiður á því hvaða skorður þeim eru settar. Fyrst eru reifaðar helstu umfjallanir um orðastæður í íslensku, einkum er litið til þess sem Jón Hilmar Jónsson, Oddný G. Sverrisdóttir, Erla Hallsteinsdóttir og Rósa Elín Davíðsdóttir hafa fjallað um í þessu tilliti. Þá er sjónum beint að ákveðnum þáttum í engilsaxneskum og spænskum málheimi. Meðal annars er gerð grein fyrir þáttum sem lúta að þeim erfiðleikum sem málanemendur standa frammi fyrir í tileinkun orðastæðna í erlenda málinu, orðasambandahæfni í tileinkun fastra orðasambanda, orðabækur og námsefni. Að lokum er í stuttu máli fjallað um nokkrar kannanir sem gætu nýst í rannsóknum á íslenskum vettvangi en fjöldi þeirra sem leggja stund á íslensku sem erlent mál hefur aukist undanfarið og þá hefur íslenska málheildin IceL2MC verið gerð aðgengileg sem auðveldar rannsóknir á þessum vettvangi.
Copyright (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Að auka þekkingu nemenda á orðaforða og hæfni þeirra í að nota orð og orðasambönd eru mikilvæg markmið kennslu í erlendum tungumálum. Í kennslufræði erlendra tungumála og í námsefni er oft lögð mest áhersla á stök orð á meðan föst orðasambönd sitja á hakanum. Þessi grein fjallar um kennslu fastra orðasambanda í erlendum tungumálum. Eftir stutta skilgreiningu á föstum orðasamböndum og lýsingu á ytri og innri áhrifaþáttum í kennslu orðasambanda er gerð grein fyrir kenningum um kennslu orðasambanda í rannsóknum á þýsku sem erlendu tungumáli og almennum kenningum um tungumálakennslu með áherslu á fjöltyngi og verkefnismiðun. Greinin byggir að miklu leiti á rannsóknum og vinnu við þróun á gagnvirku námsefni fyrir þýsku sem erlent tungumál með fjöltyngdri nálgun sem felst í að læra þýsk orðasambönd með því að styðjast við jafngild orðasambönd í ensku. Námsefnið var unnið í Erasmus+ verkefninu Plurilingual Phraseology: Learning multiword units through English (www.phraseolab.org).
Orðasambönd í tvímála orðabók milli íslensku og frönsku
Orðasambönd á borð við að leggja árar í bát og leggja hönd á plóg gæða mál fólks lífi jafnt í ræðu og riti og endurspegla gjarnan menningu og staðhætti málsvæða. Ógagnsæ merking og festa orðasambanda gera það hins vegar að verkum að það getur verið erfitt fyrir erlenda málhafa að skilja þau eða tileinka sér þau. Því er nauðsynlegt að gera þeim góð skil í tvímála orðabókum sem eiga annars vegar að hjálpa notendum við að þýða/skilja texta á erlendu máli (L2>L1) og hins vegar að tjá sig á erlendu máli (L1>L2). Í þessari grein er sjónum beint að föstum orðasamböndum í yfirfærðri merkingu í tvímála samhengi, einkum út frá framsetningu þeirra í nýrri íslensk-franskri veforðabók, Lexíu. Fjallað er um aðferðafræði og vinnulag ritstjórnar Lexíu við samanburð á föstum orðasamböndum í yfirfærðri merkingu í málunum tveimur með það að markmiði að finna orðasambönd í markmálinu, frönsku, sem hefðu merkingarlega samsvörun og samsvari sem best notkun íslensku orðasambandanna.
Í greininni er fjallað um nokkur valin íslensk orðtök. Í inngangi eru nefnd helstu greinar og rit sem fjallað hafa um sama efni. Um orðtök hafa verið notuð ýmis heiti og eru þau skýrð í öðrum kafla. Einkum hefur orðunum orðtök og málshættir verið ruglað saman. Þriðji kafli er síðan meginkafli greinarinnar og skipist hann í þrennt. Í undirkaflanum 3.1 er rætt um nokkur orðtök sem vísa til líkama og líkamshluta (enni, eyra, fótur, hjarta, höfuð, kné, lófi, rass, skegg, tár). Í 3.2. eru valin nokkur orðtök sem vísa í búskap, heimilishald og fatnað (dúkur, diskur, hanski, horn, kaka, roð, skel, spónn, skyr, tagl) og í 3.3. er rætt um nokkur þekkt orðtök úr ýmsum áttum. Vandi var að velja úr þeim aragrúa sem til er af íslenskum orðtökum og ný bætast við jafnt og þétt sem enn á eftir að safna og fjalla um. Orðtök lífga málið og mörg þeirra opna sýn inn í liðna tíma.
Orð til taks: Af eiginleikum og flokkum fastra orðasambanda
Meginmarkmið þessarar greinar er að gera skil því sviði málvísinda sem hefur föst orðasambönd að viðfangsefni. Umfjöllun um föst orðasambönd, flokkun þeirra og eiginleika, er gróskumikil meðal erlendra fræðimanna. Hér á landi hafa komið út viðamikil verk og uppflettirit sem fjalla um ýmsar tegundir fastra orðasambanda, svo sem málshætti, orðtök og orðastæður, skýra uppruna þeirra og málsögulega þróun og/eða gefa notkunarleiðbeiningar og dæmi. Rit þeirra Jóns G. Friðjónssonar, Mergur málsins og Rætur málsins, og Jóns Hilmars Jónssonar, Orðastaður, Orðaheimur, Stóra orðabókin um íslenska málnotkun og Orðasambandaskrá á vefsvæði Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, eru þrekvirki sem gera föstum orðasamböndum rækileg skil, að ógleymdum merkum verkum þeirra Sölva Sveinssonar og Halldórs Halldórssonar. Í þessum ritum, sem hafa ótvírætt hagnýtt gildi fyrir málnotendur, má finna fjölda dæma um orðasambönd og ítarlegar skýringar við ákveðnar tegundir þeirra. Af þeim sökum eru þau ómissandi fyrir alla sem fást við rannsóknir á íslenskum orðasamböndum.
Copyright (c) 2025 Oddný Guðrún Sverrisdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Í þessari grein er fjallað um uppruna orðasambandafræði og helstu frumkvöðla fræðanna. Fræðigreinin á rætur sínar í gerð málshátta-, orðskviða- og spakmælasafna á miðöldum og allt til dagsins í dag. Söfn af þessu tagi voru sett saman víða í Evrópu, einkum í þeim tilgangi að styðja við latínulærdóm skólapilta fyrr á tímum. Í greininni er stiklað á stóru og helstu málsháttasafna, jafnt í lausu sem bundnu máli, frá völdum málsvæðum í Evrópu gerð skil. Það er ekki fyrr en um miðja 20. öld sem til verður vísir að því sem í dag kallast orðasambandafræði: fræðileg umfjöllun um orðasambönd af öllum gerðum (orðtök, orðastæður, orðapör, málshættir o.s.frv.). Svissneski fræðimaðurinn Charles Bally og síðar rússneski málvísindamaðurinn Viktor Vinogradov voru brautryðjendur á þessu fræðasviði sem sprettur upp sem svið innan stílfræði, orðfræði og orðabókarfræði. Á síðari hluta 20. aldar tóku sérfræðingar í þýska málheiminum forystu á fræðasviðinu og ekki leið á löngu uns fræðimenn á Spáni, Frakklandi, Ítalíu, Bretlandi og á Norðurlöndunum fylgdu í fótspor þeirra. Þá er einnig gerð grein fyrir stofnun og hlutverki EUROPHRAS, evrópskum samtökum um orðasambandafræði.
Copyright (c) 2025 Erla Erlendsdóttir, Oddný Guðrún Sverrisdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Notkun orðasambanda í ræðu og riti auðga tunguna og gera hana blæbrigðaríka og kjarnmikla. Að undanförnu hafa sjónir beinst æ meir að því sviði málvísinda sem lúta að (föstum) orðasamböndum og er óhætt að fullyrða að mikil gróska hafi verið í rannsóknum fræðimanna um eiginleika, formgerðir, myndmál og flokkun fastra orðasambanda, gildi þeirra sem hluta af orðaforða tungumálsins, sem og mikilvægi í kennslu og námi erlendra tungumála. Föst orðasambönd eru tvö eða fleiri orð sem standa saman og mynda merkingarbæra heild. Mörg eru notuð í málsamfélaginu líkt og um eitt orð væri að ræða, og oft eru þau í yfirfærðri merkingu. Sem dæmi má nefna leggjast undir feld í merkingunni ‚íhuga lausn á vandamáli í einrúmi‘, hitta naglann á höfuðið ‚hafa á réttu að standa‘, og bæta gráu ofan á svart ‚gera illt verra‘. Frá árinu 2022 er Rannsóknastofa í orðasambandafræði (RÍÓ) starfrækt við Háskóla Íslands. Hún heyrir undir Hugvísindasvið og starfar innan vébanda Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. Rannsóknastofan er vettvangur fyrir fræðimenn og áhugafólk um orðasambandafræði. Markmið hennar eru meðal annars að vera vettvangur fyrir rannsóknir á sviði orðasambandafræði og beita sér fyrir útgáfu efnis um fræðin.
Copyright (c) 2025 Geir Þórarinn Þórarinsson, Þórhildur Oddsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Evfemíuljóðin í finnskri þýðingu Harrys Lönnroth
Harry Lönnroth, prófessor við Háskólann í Jyväskylä og sérfræðingur í fornsænsku máli og bókmenntum, er þekktur fyrir mörg grundvallarrit á sínu fræðasviði sem og öðrum sviðum, meðal annars þýðingarfræði. Á sviði skáldskapar hefur hann einbeitt sér að þýðingum úr fornsænsku yfir á finnsku. Erikskrönikan – sem hann þýddi ásamt Martti Linna – kom út árið 2013 og tíu árum seinna Evfemíuljóðin (Eufemian laulut) sem Warelia-forlagið í Sastamala gaf út.
Copyright (c) 2025 Oskar Vistdal https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Lirios reales ásamt formála eftir Ana Belén Fernández Organista
Ásta Sigurðardóttir (1930–1971) var óvenjuleg íslensk listakona og rithöfundur, sem í dag er talin ein af mikilvægustu höfundum sinnar tíðar og mikil fyrirmynd í femínisma á Íslandi. Hún fæddist og ólst upp í sveit á Snæfellsnesi, og flutti til Reykjavíkur á lýðveldisárinu 1944. Hún útskrifaðist með kennarapróf árið 1950 en starfaði aldrei sem kennari. Hún hafði áhuga á listum og bókmenntum og vildi skapa sér nafn innan myndlistarinnar sem var erfitt fyrir konur á þessum tíma. Árið 2021 var líf hennar og verk sett á svið í Þjóðleikhúsinu, sem styrkti arfleifð og stað hennar í sögu þjóðar.
Copyright (c) 2025 Ana Belén Fernández Organista https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Gin og Gin & tonic ásamt formála eftir Hólmfríði Garðarsdóttur
Argentínski rithöfundurinn, blaðamaðurinn og menningarfrömuðurinn Cristina Civale (f. 1960) lauk BA-gráðum í fjölmiðlun og bókmenntafræði frá Buenos Aires-háskóla árið 1985 og framhaldsnámi í handrita- og kvikmyndagerð frá San Antonio de los Baños kvikmyndaskólanum á Kúbu árið 1988. Eftir hana liggur fjöldi myndverka og hún hefur starfað sem pistlahöfundur hjá dagblöðum og tímaritum í Argentínu, á Spáni og Ítalíu, meðal annars fyrir Ñ, menningarkálf stórblaðsins Clarín. Menningar- og þjóðfélagsmál eru henni hugleikin þótt aðaláhersla pistlaskrifa hennar í seinni tíð sé innan kvikmyndarýni.
Copyright (c) 2025 Hólmfríður Garðarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Sarrasine ásamt formála eftir Ásdísi Rósu Magnúsdóttur
Rithöfundurinn Honoré de Balzac (1799–1850) er einn þekktasti skáldsagnahöfundur Frakka á 19. öld. Hann dró upp einstaka mynd af samtíma sínum og mannlífi Parísarborgar í tæplega eitt hundrað skáldverkum sem birtust á tímabilinu 1829 til 1855. Á árunum 1842 til 1846 kom hið metnaðarfulla skáldsagnasafn Balzacs fyrst út undir heitinu La Comédie humaine (Leikhús mannlífsins) og er það eina útgáfa safnsins sem höfundurinn hafði yfirsýn yfir og stýrði, og sem samtímamenn hans þekktu.¹ Þessi fjölhæfi og afkastamikli rithöfundur vildi sameina rit sín undir einu heiti og í La Comédie humaine fundu flest fyrri verk hans sér stað, ný bættust við og í drögum sínum að heildarverkinu lagði hann á ráðin um óskrifaðar sögur.
Copyright (c) 2025 Ásdís Rósa Magnúsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Marcadores de prestigio lingüístico en el contexto de diglosia entre el ladino y el hebreo actuales en Israel: una aproximación desde la sociolingüística cualitativa
Þessi rannsókn skoðar tungumálaafstöðu (linguistic attitudes) ladinomælandi einstaklinga til tungumálsins og til hebresku í aðstæðum þar sem um er að ræða tvítyngi (diglossia) í Ísrael. Eins eru skoðuð einkenni þess hversu hátt undir höfði hvoru máli er gert fyrir sig í samhengi við hversu mikið tungumálaafstaða stjórnar notkun og vali. Með það að markmiði voru valdir tvítyngdir einstaklingar úr litlu þýði ladino mælandi fólks til þátttöku í mati á tungumálaafstöðu þar sem notuð aðferðin „matched guise“ sem er félagsmálfræðileg greiningaraðferð. Þegar viðmælendur höfðu ómeðvitað sýnt fram á hvort þeim líkaði betur við ladino eða hebresku með því að tengja óþekkta málhafa hvors tungumáls við ákveðna eiginleika eins og tjáskiptahæfni, samkennd og vitsmunafærni, voru þeir spurðir um ástæður eða hvata að baki mati sínu; að hluta með hliðsjón af sjónarhorni félagslegra málvísinda. Rannsóknin leiddi í ljós tvo virðingarþætti tungumáls (linguistic prestige); annan málfræðilegan og hinn utanmálfræðilegan (extralinguistic). Einnig er fjallað um áhrif þjóðernis á tungumálaafstöðu viðmælenda til ladino og hugtakið þjóðernismállýska (ethnolect) er kynnt með greinandi aðferð.
Copyright (c) 2025 Juan David Hernandez Rodriguez https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Voces amerindias prehispanas en la Geographia Historica Orientalis de Hans Hansen Skonning
Í þessari grein er fjallað um orð úr tungumálum innfæddra í Nýja heiminum sem koma fyrir í verki Hans Hansen Skonning, prentara og hringjara í Árósum á 17. öld. Bók hans kom út í Árósum árið 1641. Íslensk þýðing frá 1676 er varðveitt í handriti í Handritasafni Konunglegu bókhlöðunnar í Kaupmannahöfn og nokkrir kaflar úr bók Hansen Skonnings eru varðveittir í nokkrum handritum á Íslandi, m.a. í handriti titlað Ein ágæt, nytsöm, fróðleg, lystileg, skemmtirík og artug bók... (1660–[80?]) eftir Magnús Jónsson með safnamarkið JS 46 4°. Í nokkrum köflum bókarinnar þar sem fjallað er um landafundina í Ameríku og hefðir og trúarbrögð innfæddra koma fyrir orð og heiti úr tungumálum þeirra. 54 orð mynda gagnagrunninn sem var skoðaður. Flest orðanna eru úr quechua, tungumáli Inka í Perú og nærliggjandi löndum. Þá eru orð m.a. úr tungumáli Asteka í Mexíkó og innfæddra á Stóru og Litlu Antillaeyjum í Karíbahafi. Nokkur orðanna sem fjallað er um hafa verið tekin upp í mörg tungumál heims, til að mynda kakó og maís.
Copyright (c) 2025 Erla Erlendsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
L1 Speaker, L2 Speaker, or Both? A Diachronic Investigation into Attitudes of University Students in Icelandic as a Second Language towards Their Teachers
Tilgangur þessarar greinar er sá að varpa ljósi á viðhorf nemenda í Íslensku sem öðru máli við Háskóla Íslands til kennara með íslensku á móðurmáli (M1) og þeirra sem hafa annað móðurmál en íslensku (M2). Gerð er samanburðargreining á gögnum sem safnað var með könnunum á námsárunum 2018/2019 og 2023/2024. Til að tryggja áreiðanlegan samanburð var sömu aðferðafræði beitt í báðum rannsóknum. Markmið kannananna var að athuga hvort móðurmál kennara skipti nemendur máli og hvort val þeirra breytist eftir ákveðnum þáttum, til að mynda viðhorfum til kennslu, tungumáls og lands, tungumálatengdra þátta, námsaðferða og hvatningar svo og eftir sjálfsmati á tungumálafærni. Niðurstöðurnar eru settar fram hlið við hlið og þær bornar saman með tilliti til ofangreindra þátta. Móðurmál kennarans virðist ekki skipta meirihluta þátttakenda máli en eru svör þeirra sem kjósa frekar M1 eða M2 dreifð nokkuð ólíkt milli áranna 2018/2019 og 2023/2024. Viðhorf með tilliti til móðurmáls kennara virðist vera jafnari í síðari rannsókninni. Í sumum tilvikum virðist þessi munur samsvara betur niðurstöðum sambærilegra rannsókna erlendis.
val á kennslutengdum þáttum í tungumálanám
Copyright (c) 2025 Stefanie Bade, Piergiorgio Consagra https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ritháttur og eðli þýðinga: Saga þýðinga í Japan
Í þessari grein er fjallað um japönsku, þrjá rithætti hennar og skyldleika við önnur tungumál. Farið er yfir sögu þýðinga í Japan og hvernig þýtt var úr kínversku með aðferð sem kallast kanbun kundoku, en sú aðferð telst ekki til þýðinga í vestrænum nútímaskilningi. Þá er tekið fyrir hvernig viðhorf Japana til þýðinga breyttist með tilkomu þýðinga úr Evrópumálum sem nota stafróf, en það var ekki fyrr en á seinni hluta 18. aldar sem umræður um þýðingar, merkingar orða og þýðingaraðferðir urðu til í Japan. Japanskir þýðendur töldu best að þýða orðrétt þar til eftir seinni heimsstyrjöld og það var ekki fyrr en um aldamótin 2000 sem þýðendur fóru fyrir alvöru að rannsaka og leggja áherslu á mikilvægi þýðinga í japönskum bókmenntum. Á grundvelli þessa er sýnt fram á að ritháttur tungumála getur haft mikil áhrif á hvernig þýðingarhefðir þróast og hvort þýðingar, eins og þær eru skilgreindar á Vesturlöndum, verði yfirhöfuð til. Einnig eru settar fram vangaveltur um hvort vestræna skilgreiningin á „þýðingu“ sé mögulega of þröng til þess að geta átt við um þýðingarhefðir í öðrum menningarheimum.
Copyright (c) 2025 Unnur Bjarnadóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Hér hefur verið fjallað um efni sem fram að þessu hefur ekki notið mikillar athygli í rannsóknum á myndmáli. Sýnt var fram á að falsvinir í venjubundnu myndmáli krefst merkingarlegrar og hugtakslegrar greiningar öfugt við „falsvini þýðandans“. Rannsókn sem þessi krefjast greiningar á myndhvörfum á sviði hugrænnar merkingarfræði. Mismun á merkingu tveggja eða fleiri falsvina í venjubundnum myndhverfum máleiningum má skýra annaðhvort með ólíkum lýsandi myndum eða ólíkum hugtaksmyndhvörfum. Þar við bætist að til eru falsvinir í venjubundnum myndhverfum máleiningum sem rekja má til eins orðs með ólíkar hliðarmerkingar innan hvorrar einingar. Allar gerðir falsvina á sviði venjubundins myndmáls má rekja til einhvers þessara þriggja þátta og þar með koma í ljós viss regluföst einkenni.
Copyright (c) 2025 Sigrún Ástríður Eiríksdóttir, Dmitrij Dobrovol’skij, Elisabeth Piirainen https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fjórða árið í röð koma út tvö hefti ritsins Milli mála – tímarit um erlend tungumál og menningu, og líkt og undanfarin ár koma bæði hefti ársins út í desember. Sérhefti ársins er helgað orðasambandafræði (fraseólogíu), og gestaritstjórar þess eru Erla Erlendsdóttir og Oddný Guðrún Sverrisdóttir. Sérhefti næsta árs mun fjalla um leikritaþýðingar, með Ásdísi Rósu Magnúsdóttur og Guðrúnu Kristinsdóttur sem gestaritstjóra. Um leikritaþýðingar var fjallað á málþingi sem haldið var 1. desember síðastliðinn, og er líklegt að afrakstur þess málþings birtist að einhverju eða verulegu leyti í sérhefti næsta árs. Heftið sem hér birtist er annað hefti 17. árgangs ritsins og einkennist, að venju, af fjölbreyttu efnisvali. Í heftinu eru birtar fjórar ritrýndar greinar sem fjalla annars vegar um þýðingar, hins vegar um að tala með hreim, orðaforða sem á sér uppruna í frumbyggjamálum, og tungumálið ladino og sambúð þess við hebresku. Auk þess eru birtar þýðingar úr frönsku og spænsku á íslensku, ein þýðing úr íslensku á spænsku, sem og umsögn um þýðingu ljóða úr fornsænsku yfir á finnsku.
Um höfunda, þýðendur og ritstjóra
Á frummálinu ber sagan yfirskriftina „El ovillo“ og birtist fyrst í bókinni La secta y otros cuentos (2000).
Copyright (c) 2025 Renée Ferrer; Hólmfríður Garðarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Á frummálinu ber sagan yfirskriftina „Romance de la niña Francia“ og birtist fyrst út í bókinni Río lunado. Mitos y costumbres del Paraguay (1998).
Copyright (c) 2025 Maria Concepción Leyes; Hólmfríður Garðarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Greinin fjallar um bókmenntir kvenna í Paragvæ. Hólmfríður Garðarsdóttir þýddi tvær sögur: „Saga dóttur Francía“ eftir Maríu Concepción Leyes (1891–1985) og „Hnykillinn“ eftir Renée Ferrer (f. 1944).
Sagan „Heimsk eiginkona ungs rithöfundar“. Hjörleifur Rafn Jónsson þýddi úr tailensku
Copyright (c) 2025 Jidanan Luangphiansamut; Hjörleifur Rafn Jónsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Um Jidanan Luangphiansamut og söguna Heimsk eiginkona ungs rithöfundar
Jidanan Luangphiansamut (f. 1992) stundaði háskólanám í Chiangmai og Bangkok og lauk BA- prófi í rússnesku. Hún hefur skrifað frá unga aldri og fór að senda sögur í tímarit og samkeppnir á háskólaárum sínum. Jidanan hefur unnið til fjölda verðlauna fyrir verk sín, þar á meðal SEAWrite-verðlaunin árið 2017 fyrir smásagnasafnið Singto nok khok (Ljónið utan búrsins), sem einkenndist af dystópískum áherslum. SEAWrite eru helstu bókmenntaverðlaun landsins og eru veitt árlega til skiptis fyrir skáldsögur, smásögur og ljóðabækur. Af um 50 verðlaunahöfum til þessa er hún ein af einungis sex skáldkonum sem hefur hlotnast þessi heiður. Þegar hún hlaut verðlaunin var hún 25 ára gömul, yngst skáldanna sem hafa fengið þessi verðlaun. Sagan „Heimsk eiginkona ungs rithöfundar“´ er úr safninu At mai mo hak pro bang (Sumt er kannski ekki við hæfi heldur er það viðkvæmt) frá 2022. Árið 2022 kom líka út skáldsagan Si sud-thai khong klang-khuen (Síðustu litir næturinnar), tilraunakennd bók um ástarsamband tveggja karla. Báðar nýju bækurnar hafa vakið verðskuldaða athygli. Höfundurinn hefur auk þess samið unglingabækur. Nýjasta bók hennar er smásagnasafnið Mai chai manut lae tua ton eun eun (Hvorki manneskja né annars konar lífvera) sem kom út árið 2023. Sagan „Heimsk eiginkona ungs rithöfundar“ er einstök saga og sem slík hvorki dæmigerð fyrir höfundinn né fyrir tailenskan skáldskap. Höfundurinn fer á kostum í lýsingum á karllægum heimi tailenskra rithöfunda og tailensks samfélags en sagan hefði þó í meginatriðum líka getað komið frá franskri, íslenskri eða kannski mexíkóskri skáldkonu, reyndar hvaðan sem er úr heiminum. Eitt af markmiðum þýðingarinnar var að vinna gegn hugmyndum um að tailenskur skáldskapur og tailensk menning séu við einhverja eina og fyrirsjáanlega fjöl felld
Copyright (c) 2025 Hjörleifur Rafn Jónsson https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Sigurd der Bootsführer“ von Gestur Pálsson an deutschen Gestaden.
„Sagan af Sigurði formanni“ eftir Gest Pálsson á þýsku. Þýðingarnar eftir Margarethe Lehmann-Filhés og Carl Küchler. Greinin byggir á rannsóknum höfundar á þýðingum íslenskra smásagna yfir á þýsku á tímabilinu 1883 til 1913. Rannsóknin snýr að helstu þýðendum sem veittu þýskum lesendum aðgang að íslenskum samtímabókmenntum og höfðu mikil áhrif á viðtökur þeirra. Í greininni er nánar fjallað um fimm mismunandi þýðingar á smásögunni „Sagan af Sigurði formanni“ eftir Gest Pálsson. Þessar þýðingar komu út í dagblaði, tímariti, tveimur smásagnasöfnum og landkynningarbók. Þýðendurnir voru Margarethe Lehmann-Filhés (1852–1911) og Carl Küchler (1869–1945) en bæði völdu þau þýska titilinn „Sigurd der Bootsführer“. Höfundur greinarinnar skoðar nánar miðlana sem þýðingarnar birtust í, hverjir lesendahópar þeirra voru og hver tilgangurinn var með birtingu þeirra. Einnig greinir höfundur einkenni þýðinganna og þýðingaraðferðir. Sérstaka athygli veitir hún reynslu þýsku þýðendanna af íslenskum bókmenntum, öðrum skrifum þeirra um íslenska menningu og undirliggjandi hugmyndafræði sem greina má í mismunandi túlkun smásögunnar á markmálinu.
Copyright (c) 2025 Marion Lerner https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Í gegnum gátt ómöguleikans. Um nýyrði í ljóðum myndskreytt af Umulighedsportal i ubestemt engangslys eftir Marianne Larsen Greinin veitir greiningu á ljóðasafni Marianne Larsen Umulighedsportal i ubestemt engangslys með það að markmiði að lýsa því hvernig safnið nýtir sér röð mjög frumlegra nýyrða. Sýnt er fram á hvernig þessi nýyrði eru nátengd spennu milli dystópíu og útópíu, sem kemur meðal annars fram í vísindaskáldskaparþræði í safninu. Í upphafi greinarinnar kynni ég flokkun á mismunandi gerðum nýyrða til að þjóna sem fræðilegur rammi. Þetta snýst bæði um mismunandi meginreglur um myndun nýyrða og mismunandi útbreiðslu þeirra inn í tungumálasamfélagið. Út frá greiningunni er fjallað um mikilvægi nýyrða fyrir ljóð almennt. Þetta er gert að hluta til með því að kalla fram hugmyndina um framandgervingu (defamiliarization) í list í merkingu Viktor Shklovskys, og að hluta til með því að rannsaka viðmið um hvenær og hvernig hægt er að segja að nýyrði séu sérstaklega skapandi eðlis.
Copyright (c) 2025 Jacob Ølgaard Nyboe https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Þessi grein fjallar um þrjú skosk bókmenntaverk, The Surpassing Adventures of Allan Gordon eftir James Hogg (1837), „The Companion“ eftir Helen McClory (2018) og Always North eftir Vicki Jarrett (2019). Öll verkin gerast á norðurslóðum og fjalla um ísbirni. Greining þessara bókmenntaverka sýnir hvernig þau endurspegla tvö ólík stig í samskiptum okkar við norðurslóðir, séð frá evrópsku (bresku/skosku) sjónarhorni. Fyrsta verkið speglar viðhorf frá fyrri hluta nítjándu aldar, sem byggðu á heimsvaldastefnu og kynjuðum hugmyndum þess tíma. Hinar tvær sögurnar endurspegla hins vegar umtalsverðar breytingar á viðhorfum og sýna fram á skarpa vitund – og sektarkennd – gagnvart áhrifum loftslagsbreytinga af mannavöldum. Ísbjörninn, dýrið sem tengist norðurslóðum hvað sterkast, gegnir lykilhlutverki í meðferð allra þriggja höfunda á þessum málum. Verkin lýsa ísbirninum sem félaga eða fylgju aðalpersónanna, þar sem hann er miðlægur í tengslum manna við norðurslóðir. Nýrri verkin, eftir McClory og Jarrett, hvetja jafnframt til túlkunar á ísbirninum sem draugalegri veru sem táknar „umhverfislegar ásóknir“ vegna loftslagsvár nútímans. Auk þess má merkja greinileg áhrif af sjónarhorni frumbyggja norðurslóða á þessi nútímaverk, þar sem ísbirninum er lýst sem andlegum leiðsögumanni og tákni um styrk og seiglu. Þannig flétta McClory og Jarrett hefðbundinni vistfræðilegri þekkingu (TEK) inn í frásögnina og undirstrika hvernig allar lifandi verur eru háðar hver annarri.
Copyright (c) 2025 Ingibjörg Ágústsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0