Tímaritinu er ætlað að vera vettvangur fyrir fræðilegar ritgerðir í viðskipta- og hagfræði. Útgefendur eru Viðskiptadeild Háskólans á Bifröst, Viðskiptafræðideild og Hagfræðideild Háskóla Íslands, Viðskipta- og hagfræðideild Háskólans í Reykjavík og Seðlabanki Íslands. Í ritnefnd sitja fulltrúar allra aðila ásamt ritstjóra. ISSN nr. vefútgáfu er 1670-4851. Tímarit um viðskipti og efnahagsmál er gefið út tvisvar á ári, um miðjan júní og um miðjan desember. Skilafrestur greina er 1. apríl fyrir vorheftið (en 7. apríl vorið 2026) og 1. október fyrir haustheftið. Sniðmát fyrir greinar má finna hér. Stofnun stjórnsýslufræða og stjórnmála við Háskóla Íslands hefur umsjón með útgáfuferli tímaritsins.
Department of Business, Bifröst University; Faculty of Business Administration and Faculty of Economics, University of Iceland; Department of Business and Economics, Reykjavík University; Central Bank of Iceland
Útgefið efni tímaritsins er í opnum aðgangi samkvæmt skilmálum Creative Commons Attribution 4.0 License.
Kerfisbundin útilokun einhverfra einstaklinga í ráðningarferlum?
Margt bendir til þess að einhverfir einstaklingar búi við meiri félagslega jaðarsetningu í atvinnumálum en aðrir fötlunarhópar þrátt fyrir hraða tækniþróun og starfsmannaskort í mörgum greinum samhliða fjórðu iðnbyltingunni og vaxandi þörf á sérhæfðri og harðri hæfni við úrlausn flókinna verkefna. Markmiðið hér er að varpa ljósi á útilokandi þætti í tengslum við atvinnuþátttöku einhverfra einstaklinga hér á landi. Atvinnuauglýsingum var safnað á um eins mánaðar tímabili og hæfniskröfur flokkaðar og greindar og í framhaldi tekin hálf stöðluð viðtöl við sex einstaklinga á vinnualdri með einhverfugreiningu. Niðurstöður sýna að ríkar kröfur eru gerðar um samskiptahæfni í atvinnuauglýsingum fyrir störf á öllum kunnáttustigum. Ríkari kröfur um samskiptahæfni birtast í auglýsingum fyrir störf sem kalla á sérfræðiþekkingu, en störf á lægri kunnáttustigum, svo sem framleiðslu- og þjónustustörf. Auk þess sem ríkari kröfur um samskiptahæfni birtast í atvinnuauglýsingum í opinbera geiranum en í einkageiranum. Niðurstöður benda einnig til þess að einhverfir einstaklingar upplifi að ríkar og óljósar kröfur um samskiptahæfni hindri virka þátttöku þeirra á vinnumarkaði. Kröfur um samskiptahæfni geta því verið kerfisbundið útilokandi fyrir atvinnuþátttöku einhverfra einstaklinga á íslenskum vinnumarkaði. Niðurstöður benda til þess að skipulagsheildir hér á landi þurfi að ígrunda betur skilgreiningu hæfniskrafna þannig að þær spegli þá raunverulegu hæfni sem tilgreind störf krefjast. En einnig til að laða ávallt að hæfasta fólkið í störfin og útiloka ekki einhverfa strax á fyrstu stigum ráðningarferla. Með vel ígrunduðum og skilgreindum hæfniskröfum í atvinnuauglýsingum og uppbyggingu fötlunarsjálfstrausts meðal stjórnenda og starfsfólks í fyrirtækjum og stofnunum má vinna markvisst gegn kerfisbundinni útilokun einhverfra í ráðningarferlum.
Copyright (c) 2025 Bjarney L. Bjarnadóttir, Arney Einarsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fjárfestingar kvenna í íslensku atvinnulífi
Markmið þessarar greinar er að varpa ljósi á þá þætti sem hafa áhrif á fjárfestingahegðun kvenna í íslensku atvinnulífi, einkum hindranir en einnig hvetjandi áhrifaþætti. Greinin byggir á könnun meðal 316 kvenna í Félagi kvenna í atvinnulífinu (FKA), sem flestar gegna stjórnunar- og/eða leiðtogastöðum, reka eigin fyrirtæki eða búa yfir mikilli reynslu úr atvinnulífinu. Þetta þýði hefur alla burði til að veita einstaka innsýn í hindranir sem jafnvel konur með menntun, tekjur og aðgang að upplýsingum mæta. Slíkt getur varpað ljósi á dýpri og kerfisbundnari áhrifaþætti fjárfestingahegðunar. Að því er höfundum best er kunnugt, er þetta fyrsta rannsókn sinnar tegundar á Íslandi sem beinist að fjárfestingahegðun kvenna með áhrif innan atvinnulífsins. Rannsóknarspurningarnar eru: Hvaða þættir hafa áhrif á fjárfestingaákvarðanir kvenna í íslensku atvinnulífi og hvaða hindranir standa í vegi fyrir þátttöku þeirra á fjármálamörkuðum? Niðurstöðurnar sýna að helstu hindranir sem konurnar nefna eru skortur á fjármagni, fjárhagsleg þekking og ótti við áhættu. Einnig kemur fram að félagslegir og sálfræðilegir þættir, s.s. skortur á fyrirmyndum og minni öryggistilfinning gagnvart fjárfestingum, spila hlutverk. Yngri konur í atvinnulífinu og konur með lægri tekjur eða minni menntun eru sérstaklega líklegar til að upplifa slíkar hindranir. Aftur á móti reyndust þær sem höfðu fengið fjármálafræðslu í æsku marktækt öruggari með fjárfestingaákvarðanir. Fræðilegt framlag greinarinnar felst í að sameina þverfaglegan ramma kenninga um fjármálalæsi, áhættumat og félagsmótun, og tengja við gögn úr íslenskum veruleika. Hagnýtt framlag felst í tillögum að stefnumótandi aðgerðum til að draga úr kynjamun í fjárfestingum og efla efnahagslegt sjálfstæði kvenna
Copyright (c) 2025 Ásta Dís Óladóttir, Þóra H. Christiansen, Haukur Freyr Gylfason, Gylfi Magnússon, Haukur C. Benediktsson, Freyja Vilborg Þórarinsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Stýring gengisáhættu hjá íslenskum fyrirtækjum
Í greininni eru birtar niðurstöður rannsóknar á gengisáhættu, stýringu hennar og stjórnarháttum hjá íslenskum rekstrarfyrirtækjum. Rannsóknin var framkvæmd með spurningakönnun sem send var á 181 af stærstu rekstrarfyrirtækjum landsins. Svör bárust frá 69 fyrirtækjum, eða 38%, og af þeim segjast 57, eða 82,5%, standa frammi fyrir einhverri gengisáhættu. Helstu niðurstöður rannsóknarinnar eru þær að 10% veiking uppgjörsmyntar hefði að meðaltali 4,9% áhrif á virði fyrirtækisins hjá þeim sem telja að hún hafi veruleg áhrif. Áhættustýring fyrirtækisins minnkar þau áhrif að meðaltali í 2,7%, eða um tæpan helming, að mati svarenda. Gengisáhætta fyrirtækjanna er mest í tekjum, gjöldum og sjóðstreymi en hjá þeim sem gera upp í íslenskum krónum er gengisáhætta í skuldum einnig algeng. Um tvö af hverjum þremur fyrirtækjanna marka sér stefnu um stýringu á gengisáhættu og í um þriðjungi tilfella er stefnan samþykkt formlega af stjórn. Innan við helmingur er hins vegar með mótaðan áhættuvilja. Framkvæmd áhættustýringar er allnokkuð miðstýrð og miðstýring eykst með stærð fyrirtækja. Fjármálastjórar bera yfirleitt ábyrgð á stýringunni en hjá minni fyrirtækjum er hún oft hjá forstjóra. Fáein stór fyrirtæki eru með sérstakt starf áhættustjóra. Meginmarkmið stýringarinnar er oftast að draga úr breytileika í sjóðstreymi eða hagnaði ellegar að tryggja að sjóðstreymi haldist yfir ákveðnu lágmarki. Til að ná því markmiði eru rekstrarvarnir mun meira notaðar en fjárhagslegar varnir en um 95% fyrirtækja segjast nota rekstrarvarnir að einhverju leyti samanborið við 76% sem segjast nota fjárhagslegar varnir. Mest notuðu rekstrarvarnirnar eru innkaup í erlendum gjaldmiðlum en af fjárhagslegum vörnum eru bæði afleiður og lántökur í erlendum gjaldmiðlum notaðar af um helmingi fyrirtækjanna.
Copyright (c) 2025 Hersir Sigurgeirsson, Sigríður Benediktsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Samfélagsleg ábyrgð með áherslu á nýsköpun í litlum og meðalstórum fyrirtækjum í Hollandi
Tilgangurinn er að skoða samfélagslega ábyrgð með áherslu á nýsköpun meðal lítilla og meðalstórra fyrirtækja í Hollandi. Leitast var við að skoða hvaða þættir hafa áhrif á það að lítil og meðalstór fyrirtæki tileinki sér samfélagslega ábyrgð og möguleg tengsl hennar við samfélagslega nýsköpun. Notast var við eigindlega aðferðarfræði, tilviksrannsókn, með hálfstöðluðum viðtalsramma. Tekin voru viðtöl við 29 stjórnendur í 10 litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Fyrirtækin sem tóku þátt í rannsókninni starfa á sviði upplýsingatækni, hugbúnaðarþróunar, stafrænnar þjónustu og ráðgjafar, með áherslur á meðal annars markaðssetningu, mannauðsmál, samfélagslega ábyrgð og lausnir í endurnýjanlegri orkutækni. Þau teljast öll til lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Niðurstöðurnar sýndu fjölbreytta nálgun á samfélagslegri ábyrgð en þó áttu fyrirtækin það sammerkt að setja velferð starfsfólks, félagslega velferð og umhverfið í forgang ásamt því að tileinka sér sjálfbæra starfshætti. Í langflestum tilvikum var ekki um að ræða neinar mælingar á samfélagslegri skuldbindingu, aðeins tvö fyrirtæki voru með formlega skýrslugerð um samfélagslega ábyrgð og skortur var á stefnumótandi nálgun á samfélagslegri skuldbindingu. Rannsóknin sýndi einnig að starfsfólkið var aðal drifkrafturinn í nýsköpunarvirkninni, það knúði áfram samfélagslegar framfarir, og vellíðan starfsfólksins var mikilvægur hvati til virkrar þátttöku í samfélagslegri ábyrgð. Auk þess hafði starfsfólk, viðskiptavinir og samfélagið meiri vigt í ákvörðunum um samfélagslega ábyrgð en hluthafar og fjárfestar. Á meðan ákveðnir hagsmunaaðilar höfðu áhrif á skuldbindingu lítilla og meðalstórra fyrirtæki til samfélagslegrar ábyrgðar þá gerðu sum þessara fyrirtækja sér ekki grein fyrir stefnumótandi ávinningi slíkrar samþættingar. Slíka þekkingu væri hægt að innleiða með virkri þátttöku hagsmunaaðila og með því að ráða fagfólk með sérþekkingu á sjálfbærri stjórnun. Þessi rannsókn leggur grunn að framtíðarrannsóknum á samfélagslegri ábyrgð með áherslu á nýsköpun hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum, hvetur til rannsókna á tengslum samfélagslegrar nýsköpunar og skuldbindingu lítilla og meðalstórra fyrirtækja til samfélagslegrar ábyrgrar, með tilliti til hvaða hvatar drífa hagsmunaaðila til þátttöku í samfélagslega ábyrgri viðleitni.
Copyright (c) 2025 Kjartan Sigurðsson, Hjördís Sigursteinsdóttir, Helga Kristjánsdóttir https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
While numerous organizations have successfully adopted servant leadership, only a few studies have focused on understanding of what it is like for employees to work in an organization that is devoted to servant leadership with regards to the practice of servant leadership. This qualitative study was conducted in an architecture and engineering services organization in the United States of America that operates in a business-to-business market and is dedicated to servant leadership. To obtain a rich description of the employees’ experiences of the practice of servant leadership and thus an understanding of the phenomenon, both in-depth semi-structured interviews with employees and observations were analyzed and interpreted according to phenomenological methodology. The following three themes emerged: selecting customers in line with the practice of servant leadership, fulfilling the needs of customers and employees, and contributing to society. The study findings provide important theoretical and practical contributions to the practice of servant leadership as it sheds new light on the relationship with customers concerning the practice of the concept. First, the findings demonstrate how employees carefully select their customers in line with the practice of servant leadership, and how the employees are equally devoted to fulfilling both the needs of employees and customers. This enables the employees to fruitfully practice servant leadership together with their customers, led by the desire to have a positive impact on society.
Copyright (c) 2025 Erla Sólveig Kristjánsdóttir, Sigurður Ragnarsson, Sigrún Gunnarsdóttir, Dirk van Dierendonck https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Upplifun kvenna í ofþyngd af fordómum og mismunun á vinnumarkaði
Markmið þessarar greinar er að kanna upplifun kvenna sem telja sig hafa orðið fyrir fordómum eða mismunun innan íslenskra fyrirtækja og stofnana vegna ofþyngdar sinnar. Áhersla er lögð á konur þar sem erlendar rannsóknir hafa sýnt að konur eru töluvert líklegri til að upplifa og tilkynna um mismunun á vinnustað tengda holdafari. Sú mismunun sem rannsökuð hefur verið er til að mynda hvernig holdafar hefur áhrif á laun, möguleika á því að hreppa stjórnendastöðu þegar umsækjandi er í yfirþyngd og hvernig þyngdin hefur áhrif á almennar ráðningar og uppsagnir. Tekin voru viðtöl við sjö konur sem höfðu allar verið á vinnumarkaði í að lágmarki fimm ár. Konurnar voru á aldrinum 25–46 ára gamlar þegar rannsóknin fór fram. Hópurinn hafði fjölbreytta starfsreynslu og kom úr mismunandi geirum atvinnu[1]lífsins. Helstu niðurstöður leiddu í ljós að allar konurnar höfðu heyrt móðgandi athugasemdir, orðið fyrir niðurlægjandi hegðun á vinnustaðnum og jafnvel þurft að sæta uppsögnum sem þær gátu aðeins tengt við útlit sitt og þyngd. Þær upplifðu einnig mikla kröfu um að leggja meira á sig til að vera metnar sem jafningjar annarra. Allt þetta leiddi til kvíða, þunglyndis, skerts sjálfstrausts og annarra andlegra afleiðinga. Með þessari rannsókn er vonast til þess að opna augu þeirra sem starfa með einstaklingum í yfirþyngd, þar sem sú hegðun sem hér kemur fram er oft mjög falin eða hreinlega samþykkt.
“Shared accountability”: Experiences of employees in a servant leadership organization guided by growth
Despite the fact that many organizations attribute their success to the practice of servant leadership, only a few studies have been conducted to understand the experience of employees working for a devoted servant leadership organization. Thus, the aim of this study was to explore the lived experience of employees who work in an organization that has been committed to the practice of servant leadership for decades. To respond to the research question: What is it like for employees to work in a dedicated employee-owned servant leadership organization in the construction industry and facilities services business, 16 interviews were conducted, including six follow-up interviews. Half of the interviewees held management positions and the other half held non-management positions, and they had worked for the organization from two years to 50 years. The organization operates in the United States of America and offers services from engineering and construction to operations and maintenance. The interviews were analyzed and interpreted according to phenomenological methodology. Three themes emerged: “Not just the work life but your whole self,” “The sky is the limit”: Continuous growth of employees and the organization, and “Diverse minds make better decisions.” The findings demonstrate that the employees are dedicated to a balanced growth of the organization and its employees as they experience the practice of servant leadership as a holistic way to continually help each other to develop and grow the business, by building on shared accountability leading to employee satisfaction and positive organizational performance. The findings indicate that dedication to the continuous and balanced growth of the organization and its employees is the foundation of the practice of servant leadership.
Serve; lead; growth; accountability; holistic approach.
Copyright (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Brotthvarf menntaðra lögreglumanna úr starfi: ,,Þörf er á róttækum breytingum á starfsumhverfi og stjórnun lögreglunnar”
Brotthvarf menntaðra lögreglumanna úr starfi er langt frá því að vera sér íslenskt vandamál. Rannsóknir hafa verið framkvæmdar á viðfangsefninu víða erlendis en þrátt fyrir að fjöldi lögreglumanna hafi sagt sjálfviljugir upp störfum hérlendis er brotthvarfið að mestu leyti órannsakað. Markmið rannsóknarinnar er að kanna hvaða ástæður búa að baki brotthvarfi menntaðra lögreglumanna úr starfi á árunum 2007 – 2022 og kanna hvað sé til ráða til þess að styrkja mannauð stéttarinnar. Rannsóknin byggir á viðtölum við sextán fyrrum lögreglumenn. Einnig voru tekin viðtöl við þrjá starfandi stjórnendur úr æðstu starfsstigum lögreglunnar, til þess að innsýn stjórnenda og meiri dýpt í rannsóknina. Þrátt fyrir ólíkar upplifanir og reynslu viðmælenda þá stóðu fjórir megin áhrifaþættir fyrir brotthvarfinu upp úr: stjórnunarhættir, starfsánægja, starfsumhverfi og álag og streita. Af framangreindum þáttum vógu stjórnunartengdir þættir þyngst, þar lýstu viðmælendur ófaglegum stjórnunarháttum, samskiptaörðugleikum, ríkjandi óréttlæti, ófaglegum ráðningum og takmörkuðum tækifærum til þróunar í starfi. Starfsandinn var sagður neikvæður og einkennast af fordómum, baknagi og kjaftagangi sem leiddi til dvínandi starfsánægju. Aðrir lýstu því hvernig neikvætt starfsumhverfi hafi haft áhrif á brotthvarf úr starfi. Þá kom skýrt fram hjá öllum viðmælendum að stjórnun þyrfti að bæta verulega innan lögreglunnar ef halda ætti í gott starfsfólk og bæta mannauðinn. Niðurstöður benda jafnframt til þess að stjórnendur lögreglunnar séu meðvitaðir um þær ástæður sem búa að baki brotthvarfsins en lítið hefur verið aðhafst til þess að sporna við því.
Lögreglan; starfsánægja; starfsmannavelta; starfsumhverfi; stjórnunarhættir.
Narratives of ‘bad leadership‘: Experiences and perspectives of successful Icelandic female leaders
Conservative, male-oriented company culture makes the corporate ladder more slippery for women, who are probably more likely to deal with “bad leadership” from superiors. The lessons drawn from the experiences of women, who have ac[1]complished unusual success as top directors in their organizations, are important guidelines to improve management. This paper reports primary findings from an Icelandic study on the characteristics of exemplary Icelandic female leaders and top managers and their leadership styles. Data was collected through qualitative semi-structured interviews with a chosen group of women that have got nominations and/or prizes for excellent leadership record in recent years in Icelandic organizations. Participants provided various narratives on their experiences of bad leadership (mainly from men in management positions), the more experienced interviewees felt pressured at times in their career to assimilate themselves to the male culture in their corporations and that the glass ceiling was indeed visible until they tried to break it by pushing forward and obtain power positions. Majority of the interviewees had experienced tunnel-vision, narrow-mindedness and resistance to change among their male counterparts and tendencies of top-down management, arrogance and pride, leading to incompetent mode of communication that can lead to weaker, non-professional decision-making with lack of diversity and open dialog ending in worse results for the organizations. Findings indicated that unacceptable working conditions, and the implication of stress and too much workload can transform a good leader to demonstrate some characteristics of a bad leader.
Bad leadership; female leaders; diversity; top-down management; equality.
Viðhorf endurskoðenda til endurskoðunarnefnda
Í lögum um ársreikninga nr. 3/2006 er kveðið á um að stjórn viðkomandi einingar sem tengist almannahagsmunum skipi nefndarmenn í endurskoðunarnefnd. Endurskoðunarnefnd fer með hluta af þeim verkefnum sem stjórn hafði áður á sínu borði sem á að tryggja gæði og áreiðanleika fjárhagsupplýsinga, hvort heldur er um að ræða skýrslur til stjórnenda félagsins eða til hagsmunaaðila utan félagsins. Tilvist endurskoðunarnefnda tengist því beint góðum stjórnarháttum. Starfsumhverfi endurskoðunarnefnda hafa hins vegar verið lítið rannsakað á Íslandi jafnvel þó að þær gegni mikilvægu hlutverki í stjórnarháttum fyrirtækjum. Endurskoðunarnefndir fara með störf sem stjórnir fyrirtækja höfðu áður á sínu borði. Greinin byggir á tveimur rannsóknum, annars vegar frá 2018 og hins vegar frá 2022 þar sem ytri endurskoðendur voru þátttakendur í spurningakönnun og í rýnihópi. Sambærileg samanburðarrannsókn hefur ekki verið gerð áður á Íslandi, þar sem umhverfið er endurskoðunarnefndir. Samanburðarrannsókn þessi felur í sér viðhorf ytri endurskoðenda til endurskoðunarnefnda t.d. hvort endurskoðunarnefndir hafi aukið gagnsæi og traust á fjárhagsupplýsingum fyrirtækja, að mati þátttakenda. Þátttakendur ræða m.a. hugtökin traust og gæði í samhengi við starfssvið endurskoðunarnefnda. Jafnframt er rætt um undirbúning nefndarmanna fyrir fundi, umræður og virkni þeirra og síðast en ekki síst um ábendingar og framlag til bættrar ytri endurskoðunar. Rannsóknarspurningin sem unnið er með er hvort viðhorf endurskoðenda til endurskoðunarnefnda 2022 hafi breyst frá 2018 og leitað mögulegra skýringa Samanburður á niðurstöðum þessara tveggja rannsókna, 2018 og 2022, bendir til þess að breytingar séu á viðhorfi ytri endurskoðenda til verklags endurskoðunarnefnda. Til að rýna í einstök atriði, eins og sérþekkingu, gagnsæi og traust, var fenginn rýnihópur úr hópi þátttakenda í könnuninni 2022. Niðurstöður rannsóknanna tveggja er jákvætt viðhorf gagnvart starfsemi endurskoðunarnefnda. Í báðum rannsóknunum töldu 35-40% þátttakenda að mest vantaði sérþekkingu er tengist reikningsskilum og endurskoðun.
Gagnsæi; traust; endurskoðendur; stjórnarhættir; endurskoðunarnefndir.
Tengsl þjónustugæða, orðspors og ímyndar við frammistöðu skipulagsheilda
Rannsóknir sýna að margt getur stuðlað að betri frammistöðu skipulagsheilda. Markmið þessarar rannsóknar er að kanna, út frá gæðum, orðspori og ímynd, breytileika í frammistöðu fyrirtækja. Byggt er á tveimur viðhorfskönnunum meðal notenda viðskiptabanka á Íslandi, önnur gerð vorið 2021 (n = 479) og hin vorið 2023 (n = 635) en heildarfjöldi gildra svara var 1.114. Það líkan sem þróað er í rannsókninni hefur fengið vinnuheitið QRI-P en spurningalistinn er þróaður út frá rannsókn á ímynd fjármálafyrirtækja sem hófst árið 2004. Í spurningalistanum er lagt mat á ímynd stærstu bankanna á Íslandi, gæði þjónustunnar sem og almennt viðhorf til þeirra. Um er að ræða þægindaúrtak og voru því svör vigtuð út frá aldri og kyni svo niðurstöður endurspegli betur afstöðu þýðisins, sem skilgreint er sem fólk á aldrinum 18-70 ára. Lýsandi þáttagreining sýndi fram á sex þætti með eigingildi hærra en 1 en í framhaldinu var unnið með fimm þætti; almenn þjónustugæði, stafræn gæði, orðspor, ímynd og frammistöðu, en allir þessir þættir sýndu viðunandi innra réttmæti (α > 0,7) og útskýrðu 71% af breytileikanum í gögnunum. Niðurstöður aðhvarfsgreiningar sýndu að þættirnir útskýrðu 62% af breytileikanum í frammistöðu (R2 = 0,62). Af þeim þáttum sem notaðir voru kom í ljós að almenn gæði hafði mest vægi (β = 0,40) en sá þáttur einn og sér útskýrði 7,3% af breytileikanum í frammistöðu (P2 = 0,073). Sá þáttur sem hafði næst mest vægi var þátturinn orðspor (β = 0,28) sem útskýrði einn og sér 3,4% af breytileikanum í frammistöðu (P2 = 0,034) og þriðji mikilvægasti þátturinn var þátturinn ímynd (β = 0,16) sem útskýrði 1,4% af breytileikanum (P2 = 0,014). Sá þáttur sem útskýrði minnst af breytileikanum var þátturinn stafræn gæði (β = 0,09) en sá þáttur einn og sér útskýrði aðeins 0,5% af breytileikanum í frammistöðu (P2 = 0,005).
Gæði; orðspor; ímyndareiginleikar; frammistaða.
Samskiptafærni stjórnenda ríkisstofnana: Upplifun, reynsla og þarfir starfsfólks af samskiptum við stjórnendur
Skortur á samskiptum og samskiptavandi innan skipulagsheilda getur haft slæmar afleiðingar í för með sér, eins og að stuðla að minni afköstum starfsfólks, neikvæðri vinnutengdri streitu og aukinni starfsmannaveltu. Ítrekað hefur verið bent á af fræðimönnum að samskiptafærni stjórnenda sé lykilatriði þegar kemur að farsælli stjórnun og til að ná árangri innan skipulagsheilda. Mikilvægt er að stjórnendum takist, með viðeigandi samskiptamáta, að hrífa starfsfólk í ákveðna átt sem ýtir undir að markmiðum sé náð. Tilgangur þessarar rannsóknar er að bæta við og styrkja enn frekar rannsóknir sem gerðar hafa verið á stjórnun ríkisstofnana. Markmiðið er að öðlast djúpan skilning á upplifun, reynslu, viðhorfum og þörfum starfsfólks ríkisstofnana þegar kemur að samskiptum við stjórnendur. Framlag rannsóknarinnar getur nýst stjórnendum til að rýna í samskiptafærni sína og stjórnunarstíl til að aðlaga hann enn betur að þörfum starfsfólks. Notast var við eigindlega aðferðarfræði. Tekin voru átta viðtöl við starfsfólk fjögurra ríkisstofnana. Niðurstöður gefa skýrar vísbendingar um að margt megi bæta hvað varðar samskiptafærni stjórnenda ríkisstofnana. Upplýsingaflæði þarf að vera markvissara og ná til alls starfsfólks og huga þarf sérstaklega að upplýsingagjöf í breytingarferli. Ákvarðanataka þarf að vera skilvirkari og gefa þarf ákveðið ákvarðanatökuumboð til stjórnenda á neðri stjórnstigum. Bæta þarf hvernig stjórnendur nýta samskiptahluta stjórnunarstarfsins til að fylgjast með frammistöðu starfsfólks, veita aðhald og lesa og greina starfsmannahópinn. Auk þess má bæta hvort og hvernig stjórnendur taka á erfiðum málum. Með því að huga að þessum þáttum geta stjórnendur stuðlað að auknum árangri skipulagsheilda.
Samskiptafærni stjórnenda; stjórnendur ríkisstofnana; starfsmannamál; upplýsingamiðlun.
Smáatriðin skipta sköpum: Áhrif birtustigs og litastyrks á skynjun og hegðun neytenda
Einkennisliti vörumerkja er hægt að nýta til að skapa tiltekin hugrenningartengsl hjá neytendum og kalla fram tiltekna hegðun. Flestar rannsóknir á litum hafa snúið að áhrifum ólíkra lita, en minna hefur farið fyrir rannsóknum á ólíkum útfærslum af sama grunnlit. Rannsókninni var ætlað að draga úr skorti á slíkum rannsóknum. Í ljósi þess að fyrri rannsóknir hafa sýnt nokkuð samræmdar niðurstöður þess efnis að blár dragi fram skynjun um trúverðugleika voru áhrif ólíkra útfærslna af bláum lit könnuð. Markmiðið var annars vegar að mæla hvort birtustig og litastyrkur hafi áhrif á skynjun neytenda á trúverðugleika fyrirtækis sem nýtir bláan sem einkennislit og hins vegar hvort birtustig og litastyrkur hafi áhrif á áform neytenda um að stunda viðskipti við fyrirtækið. Notast var við tilraunasnið með millihópasniði þar sem þátttakendur (n=528) fengu, með handahófskenndum hætti, eitt af fimm áreitum. Áreitin voru mynd frá skrifstofu fyrirtækis, þar sem blár veggur með myndmerki var áberandi. Það sem aðgreindi áreitin var litaafbrigði bláa litarins á veggnum sem fólst í mismunandi samspili birtustigs og litastyrks. Í kjölfar áreitisins birtust þátttakendum spurningar sem snéru annars vegar að trúverðugleika fyrirtækisins, þar sem þrjár víddir trúverðugleika voru mældar með samtals fimmtán atriðum og hins vegar spurningu sem snéri að áformum um viðskipti. Niðurstöðurnar sýndu að trúverðugleiki var skynjaður meiri þegar birtustig var lágt heldur en þegar það var hátt og átti það við bæði þegar litastyrkur var hár og þegar hann var lágur. Sú útfærsla af bláum sem reyndist líklegust til að ýta undir viðskipti var með lágu birtustigi og lágum litastyrk. Út frá niðurstöðunum má því draga þá ályktun að ekki sé nóg að huga að þeim grunnlit sem á að nota sem einkennislit vörumerkis, heldur þurfi að huga að því að rétt útfærsla af litnum, með tilliti til birtustigs og litastyrks, verði fyrir valinu. Slíkt er bæði líklegt til að styðja við þá ímynd sem ætlunin er að ná fram en jafnframt getur það haft bein fjárhagsleg áhrif á fyrirtæki þar sem rétt val á útfærslu getur aukið líkur á viðskiptum.
Litir í markaðsstarfi; markaðssamskipti; vörumerkjastjórnun; trúverðugleiki.
„Frelsi til að leggja mitt af mörkum til samfélagsins”:
Innflytjendur leika æ stærra hlutverk í íslensku athafnalífi bæði sem nauðsynlegt vinnuafl og sem frumkvöðlar. Alþjóðlegar rannsóknir sýna að innflytjendur mæta ýmsum hindrunum á vinnumarkaði en lítið er samt vitað um hvert framlag þeirra er og reynsla sem eigendur fyrirtækja og frumkvöðlar hérlendis. Þessi veigamikli þáttur hefur verið afskiptur, en mikilvægt er að kanna samspil þátta eins og kyns, kynþáttar, þjóðernis og uppruna innflytjenda í samhengi við sérkenni hvers lands til að fá fyllri mynd. Í þessari fyrirbærafræðilegu rannsókn voru tekin viðtöl við þrettán innflytjendakonur, sem eru frumkvöðlar, til þess að skoða reynslu þeirra og upplifun sem konur, innflytjendur, minnihlutahópar og frumkvöðlar. Niðurstöður leiddu í ljós skörun hindrana sem konurnar upplifa, en einnig hæfni kvennanna til að koma auga á tækifæri fyrir eigin atbeina og einnig sækja styrk til síns innflytjendanets. Fyrir sumar konurnar kom frumkvöðlahlutverkið til af nauðsyn, en meirihlutinn var drifinn áfram af löngun til leggja sinn skerf af mörkum til samfélagsins, styrkja aðra innflytjendur og konur og að færa fram lausnir og nýsköpun. Í ljós kom að smæð íslensks samfélags hafði bæði jákvæð og neikvæð áhrif á reynslu kvennanna. Auk þess kom fram að þær upplifðu útilokun og jaðarsetningu er þær störfuðu í atvinnugeirum þar sem meirihlutinn voru karlmenn og í samskiptum við innlendar athafnakonur. Gerð er grein fyrir því hvað hvetur konurnar áfram, skörun hindrana sem konurnar mæta, byggt á skörun kyns, kynþáttar, þjóðernis og uppruna sem innflytjendur, auk umræðu um staðalmyndir og kynjahalla í frumkvöðlastarfsemi.
Hvatar; innflytjendakonur; kvenfrumkvöðlar; samfélagsleg nýsköpun; útilokun/inngilding; skörun.
Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja er mikið til umræðu um þessar mundir og hagaðilar vilja vera upplýstir um stöðu fyrirtækja í þeim efnum. Í þessari grein er fjallað um hvernig íslensk fyrirtæki upplýsa um stöðu sína í þessum málum og hvert þau stefna. Markmið rannsóknarinnar er að skoða samfélagsskýrslur íslenskra fyrirtækja til að öðlast skilning á því hvaða upplýsingar koma fram í þeim, um framsetningu gagna og frammistöðu fyrirtækjanna í þáttum sem snúa að umhverfi, samfélagi og stjórnarháttum (UFS þáttum). Í rannsókninni voru valdar 33 samfélagsskýrslur íslenskra fyrirtækja sem gefnar voru út árið 2021. Greint var hvaða gögn koma fram í samfélagsskýrslunum, hvað fyrirtækin gera vel og hvar megi bæta upplýsingagjöf. Rannsóknin leitaði svara við tveimur rannsóknarspurningum, annars vegar hvort samfélagsskýrslur væru staðlaðar, samanburðarhæfar og staðfestar af utanaðkomandi aðilum og hvernig fyrirtækin standa að þessum atriðum. Hins vegar var skoðað hvort nægilegar upplýsingar væru í samfélagsskýrslunum til að upplýsa fjárfesta og aðra notendur um hvernig fyrirtækin stæðu sig í að upplýsa um stöðu UFS þátta, þróun þeirra þátta, árangur og hvert stefnir. Rannsóknin sýnir að fyrirtæki eru almennt að nýta staðla við gerð samfélagsskýrslna sem auðveldar samanburð á milli fyrirtækja og tímabila, þó staðla megi betur notkun mælieininga í skýrslunum. Hvað staðfestingu á samfélagsskýrslum varðar, þá er hún ekki almenn sem minnkar áreiðanleika og trúverðugleika skýrslnanna. Almennt eru fyrirtæki að skýra vel frá stöðu og þróun UFS þátta í samfélagsskýrslum en mættu upplýsa betur um UFS markmið sín. Upplýsingar í samfélagsskýrslum nýtast fjárfestum og öðrum notendum til að átta sig á stöðu fyrirtækja í UFS málum og hver markmið þeirra eru. Ekki eru mörg ár síðan íslensk fyrirtæki byrjuðu að birta samfélagsskýrslur en fyrirséð er að mikilvægi þessarar upplýsingagjafar aukist á komandi árum bæði vegna aukinna krafna frá notendum skýrslnanna og eins löggjafanum. Rannsókn þessi getur nýst í umræðu um samfélagslega ábyrgð og hvernig upplýsingagjöf er háttað hjá íslenskum fyrirtækjum í þeim efnum. Rannsóknin er innlegg á sviði sem hefur ekki verið rannsakað mikið hér á landi.
Samfélagsskýrslur; samfélagsábyrgð; sjálfbærni; UFS.
Copyright (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
The Dairy Support System: Who loses and who gains when quotas are tradeable?
Iceland has a tradition of intervening in the domestic agricultural market, including dairy farming. Much of the intervention has consisted of a combination of a minimum support price and subsidies, in addition to import tariffs. An important feature in dairy farming has been the direct payment quotas held by the individual farmers, which are transferable. Does the quota trade hurt farmers rather than help them? Do those farmers who buy quota lose and those who sell gain? Does flow of capital from continuing farmers to ex-farmers result in the gains from the subsidy only benefitting those farmers that were operating and received direct payment quota when instituted, and then sold out of the system? We attempt to answer these and related questions here. In doing so, we show that popular arguments about who gains and who loses in quota trades are confused. Contrary to popular claims, economic analysis shows that no one incurs a loss, not those operating in the system, not those who cash out, nor those who buy quota. Not only doesn’t anyone lose but in fact most or all gain through trade. This in general confirms the basic principles of economics and free trade. Gain is the motive for trade; people do not engage in trade if they do not see some gain in doing so. This also confirms that trade increases farmers’ wealth. Not only the farmers who receive the initial allocation of quotas gain through trading the quota; farmers buying into dairy farming also gain.
Stærðarhagkvæmni í rekstri íslenskra sveitarfélaga greind eftir málaflokkum þeirra
Almennt er talið að stærðarhagkvæmni ríki í rekstri sveitarfélaga líkt og kenningar hagfræðinnar gera ráð fyrir að gildi um rekstur fyrirtækja og ýmissa annarra skipulagsheilda. Það þýðir að kostnaður við að veita tiltekna þjónustu á hvern íbúa lækki eftir því sem fleiri aðilar njóti hennar og því sé ódýrara að veita hana í einu 10.000 íbúa sveitarfélagi en í tíu 1.000 íbúa sveitarfélögum. Hingað til hafa menn gefið sér að þetta gildi en þetta er t.d. forsenda fyrir því að sameiningar sveitarfélaga gætu skilað sér í lægri kostnaði þeirra, sköttum og þjónustugjöldum eða betri þjónustu. Gögn Sambands íslenskra sveitarfélaga voru nýtt til að meta stærðarhagkvæmni í rekstri allra málaflokka þeirra. Slík rannsókn var framkvæmd árið 2010 með misvísandi niðurstöðum. Frumniðurstöður á miklu stærra gagnasafni benda til þess að stærðarhagkvæmni sé að finna í flestum málaflokkum sveitarfélaga. Gagnasafnið nær til allra íslenskra sveitarfélaga árin 2004-2022 og er því góður grunnur að byggja á.
Stærðarhagkvæmni; sveitarfélög; rekstrarkostnaður.
Nýsköpun í opinbera geiranum – svæðisbundinn munur á höfuðborg og landsbyggð
Gjarna er horft til frumkvöðlastarfsemi og nýsköpunar í einkageiranum í samhengi við þátt nýsköpunar í auknum lífsgæðum. Slík nýsköpun er vissulega mikilvæg, en ekki er síður nauðsynlegt að sá hluti hagkerfisins sem tilheyrir hinu opinbera þróist í takt við nýja tíma. Í þessari grein er til rannsóknar nýsköpun í opinbera geiranum á Íslandi, nánar tiltekið nýsköpun hjá ríkisstofnunum og hjá vinnustöðum á sveitarfélagastiginu. Fræðileg nálgun rannsóknarinnar byggir á kenningum um svæðisbundna nýsköpun og var gagna aflað með ítarlegri könnun sem fram fór meðal opinberra vinnustaða um allt land, bæði hjá ríki og sveitarfélögunum. Í rannsókninni er aðhvarfsgreiningu og myndrænni framsetningu beitt til að bera saman umfang og áherslur opinberrar nýsköpunar á Íslandi eftir landsvæðum og leggja mat á hvernig hún fellur að fræðilegum kenningum um svæðisbundna nýsköpun. Niðurstöður rannsóknarinnar eru að nýsköpun sé minni á hinum landfræðilega jaðri, þ.e. utan höfuðborgarsvæðisins, og eru þær niðurstöður í samræmi við hefðbundnar kenningar um svæðisbundna nýsköpun. En einnig kemur fram í gögnunum að þessi munur er minni þegar kemur að vinnustöðum á sveitarfélagastiginu heldur en hjá ríkisstofnunum, sem fellur að nokkru leyti að nýrri kenningum um nýsköpun á jaðrinum. Þær kenningar leggja áherslu á að margar leiðir eru til að skilgreina samhengið milli kjarna og jaðars, svo sem tengslanet og skipulagsleg atriði. Við skoðum einnig hvaða hvatar liggja að baki nýsköpunarverkefnum og hvaða virði þau eru talin hafa skilað, bæði á höfuðborgarsvæðinu og utan þess.
Opinber nýsköpun; svæðisbundin nýsköpun; jaðarsvæði.
Stjórnendaleit: Hlutverk og ábyrgð ráðgjafa í ráðningarferli forstjóra
Kynjahalli í æðstu stjórnunarstöðum hefur verið viðvarandi á íslenskum vinnumarkaði. Ráðningarferli forstjóra hafa verið gagnrýnd og bent á að gefa þurfi gaum að hlut ráðgjafa í ferlinu. Markmið þessarar rannsóknar er að kanna ráðningarferli forstjóra á Íslandi, með sérstakri áherslu á hlutverk ráðgjafa í ferlinu. Rannsóknarspurningarnar sem lagðar eru til grundvallar eru tvær. Sú fyrri: Hvert er viðhorf ráðgjafa til hlutverks síns og ábyrgðar í stjórnendaleit og ráðningarferli forstjóra og sú síðari, hvernig upplifa ráðgjafar sinn þátt í þeim kynjahalla sem er á forstjórastöðum? Rannsóknin sýnir að ráðgjafar gegna mikilvægu hlutverki í að móta ráðningarferlið með því að útbúa lista af kandídötum, byggða á tengslaneti og faglegu innsæi, en valferlið er oft óformlegt og æðstu stöður sjaldan auglýstar. Svo virðist sem kynbundin viðmið geti haft áhrif á það hverjir komast á „listann“ yfir kandídata sem kynntir eru fyrir stjórn og byggist það á karllægum leiðtogaviðmiðum sem hafa neikvæð áhrif á framgang kvenna í æðstu stjórnendastöður. Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að þó að ráðgjafar leitist við að auka kynjajafnvægi, komi konur oft síður til greina vegna hefðbundinna matsferla þar sem karllægir eiginleikar eru oft í forgangi. Á sama tíma gegna ráðgjafar lykilhlutverki í að mæta óskum viðskiptavina sinna um hentuga kandídata. Nýnæmi rannsóknarinnar felst í því að varpa ljósi á það hvernig ferli sem virðist hlutlaust getur stuðlað að kynjaójafnvægi og hvernig ráðgjafar í stjórnendaleit geta, með breyttum starfsháttum, haft áhrif á aukna fjölbreytni í ráðningum forstjóra. Rannsóknin leggur áherslu á mikilvægi kynjasjónarmiða í ráðningum til að stuðla að jafnrétti kynjanna á æðstu stigum atvinnulífsins.
Fjölbreytileiki; forstjóraráðningar; kynjahalli; mat á hæfni; ráðgjafar; ráðningaferli; stjórnendaleit.
Sjálfbærnireikningsskil fyrirtækja og áhrif á störf stjórna
Stöðluð og samræmd sjálfbærniupplýsingagjöf fyrirtækja gegnir lykilhlutverki í stefnumörkun Evrópusambandsins í málefnum sjálfbærni. Stefna Evrópusambandsins er skýr. Af því leiðir að mikill áhugi er til staðar á því að vita hvort og þá hvaða skyldur verða lagðar á herðar fyrirtækjum og stjórnum þeirra. Hér fer rannsókn um það hvaða áhrif tilskipun um sjálfbærniupplýsingagjöf fyrirtækja (CSRD) muni hafa á störf stjórna þeirra íslensku fyrirtækja sem falla undir gildissvið hennar. Jafnframt er skoðað hvort áhrifa tilskipunarinnar sé farið að gæta í leiðbeiningum Norðurlandanna um stjórnarhætti. Niðurstöður sýna að CSRD-tilskipunin hefur ekki að geyma bein fyrirmæli um störf stjórna, önnur en þau að stjórn ber ábyrgð á gerð, skilum og birtingu ársreiknings sem hefur að geyma sjálfbærniupplýsingar í skýrslu stjórnar. Tilskipunin skyldar hvorki fyrirtæki né stjórnir þeirra til athafna í málefnum sjálfbærni. Eingöngu þarf að greina frá því sem gert er. Aukin upplýsingagjöf um málefni sjálfbærni hefur þrátt fyrir það þau óbeinu áhrif að meiri þungi leggst á stefnumótunar- og eftirlitshlutverk stjórna og þar af leiðandi ábyrgð þeirra. Tryggja þarf heilindi sjálfbærniupplýsinga og taka upplýsta ákvörðun um það hvort og þá með hvaða hætti samþætta á sjálfbærni við stefnu og viðskiptalíkan fyrirtækis. Áhrifa tilskipunarinnar og sjálfbærnilöggjafar Evrópusambandsins í heild er farið að gæta í leiðbeiningum um stjórnarhætti á Norðurlöndunum. Í sænsku og dönsku leiðbeiningunum eru lagðar beinar skyldur á stjórnir í málefnum sjálfbærni, ekki einungis hvað varðar upplýsingagjöf, heldur einnig greiningu áhættu og tækifæra, stefnumótun og að tryggja skilvirka áhættustýringu og innra eftirlit. Í norsku leiðbeiningunum gætir að hluta til aukinnar áherslu á sjálfbærni. Íslensku og finnsku leiðbeiningarnar standa hinum langt að baki þegar kemur að því að veita stjórnum fyrirtækja leiðbeiningar hvernig þær eigi að rækja hlutverk sitt í málefnum sjálfbærni.
Stjórnarhættir fyrirtækja; sjálfbærniupplýsingagjöf; lög og reglur; leiðbeiningar um stjórnarhætti.
Eru endurskoðendur reiðubúnir fyrir sjálfbærniskýrslur?
Þessi rannsókn kannar stöðu þekkingar íslenskra endurskoðenda fyrir innleiðingu sjálfbærniskýrslugerðar í ljósi nýrrar tilskipunar Evrópusambandsins (CSRD) og innleiðingu evrópsku sjálfbærniskýrslustaðla (ESRS). Í samstarfi við Félag löggiltra endurskoðenda var gerð könnun árið 2022, sem leiddi í ljós að íslenskir endurskoðendur voru ekki vel upplýstir um átta viðurkennda sjálfbærnistaðla. Niðurstöðurnar benda til takmarkaðrar reynslu endurskoðenda af sjálfbærniskýrslugerð, sem gæti kallað á frekari menntun og þjálfun fyrir innleiðingu. Með samanburði við niðurstöður frá Bandaríkjunum kemur í ljós að takmörkuð þekking endurskoðenda á sjálfbærniskýrslum og stöðlum er ekki einungis íslenskt fyrirbæri. Rannsóknin undirstrikar mikilvægi þekkingaryfirfærslu og stofnanafræðilegrar nálgunar til að tryggja að endurskoðendur verði betur í stakk búnir til að mæta nýjum kröfum.
Sjálfbærni; endurskoðun; stofnanafræði; tilskipun ESB.
Upplifun stjórnarmanna í íslenskum fyrirtækjum á væntingum haghafa um sjálfbærni fyrirtækja
Rannsóknin fjallar um hvernig stjórnir íslenskra fyrirtækja nálgast umhverfismál og sjálfbærni í ljósi einsleits þrýstings frá haghöfum og regluverki. Íslensk fyrirtæki hafa í auknum mæli þurft að aðlaga stefnu sína að nýjum kröfum og væntingum, bæði frá innlendum og alþjóðlegum aðilum. Með því að beita stofnanakenningum með áherslu á lögmæti og einsleitniþrýsting og kenningu um haghafa í greiningu á viðbrögðum fyrirtækja við aukinni áherslu á umhverfismál og sjálfbærni, má greina hvaða þættir það eru sem hafa áhrif í átt að aukinni ábyrgð fyrirtækja í málaflokknum. Eigindleg viðtöl voru tekin við níu stjórnarmeðlimi með víðtæka reynslu af stjórnarsetu í fyrirtækjum í ólíkum atvinnugreinum. Stjórnir fyrirtækja eru fulltrúar hluthafa, þær ákvarða stefnu fyrirtækja en bera jafnframt ábyrgð á því að fyrirtæki séu rekin í samræmi við lög og reglur. Markmið hálfopinna viðtala var að varpa ljósi á upplifun þeirra af umfjöllun og ábyrgð stjórna í málaflokknum. Niðurstöður sýna að viðhorf stjórnarmeðlima og aðgerðir fyrirtækja í umhverfismálum eru misjöfn. Viðmælendur upplifðu aukna samfélaglega áherslu í umhverfismálum en sú áhersla hafði þó ekki bein áhrif á fyrirtækin. Þessar niðurstöður benda til þess að þörf fyrirtækja fyrir lögmæti í umhverfismálum sé ekki brýn og því séu áhrif stöðlunar og hermunar þrýstings lítil. Samfélagslegur þrýstingur, einkum frá starfsfólki og neytendum, var lítill, en þrýstingur frá haghöfum birtist aðallega í formi krafna frá haghöfum sem fyrirtæki eru fjárhagslega háð. Þrýstingur frá virðiskeðjunni og fjárfestum má að einhverju leyti rekja til þvingandi þrýstings frá lögum og reglugerðum sérstaklega. Rannsóknin dregur fram mikilvægi þess að stjórnir séu meðvitaðar um fjölbreyttar væntingar frá haghöfum og að fyrirtæki axli raunverulega ábyrgð á umhverfisáhrifum sínum til að viðhalda samkeppnishæfni og lögmæti í alþjóðlegu samhengi.
Sjálfbærni; stjórnarhættir; haghafar; stofnana einsleitnikraftar.
Í járngreipum hefðarinnar: Áhrif tæknibreytinga á lögmæti banka á Íslandi
Fjórðu iðnbyltingunni hafa fylgt miklar tækniframfarir m.a. í formi bjálkakeðja, gervigreindar og stafrænna lausna. Þeim fylgir aukin krafa um innleiðingu bæði vegna samkeppni og skilvirkni. Því fylgja áskoranir fyrir skipulagsheildir sem háðar eru lögmæti og stöðugleika. Stofnanakenningarnar hafa sýnt fram á að skipulagsheildir eru í sífelldri togstreitu á milli skilvirkni og lögmæti, sem verður síst minni þegar ný skoðanakerfi ógna lögmæti ríkjandi skoðanakerfis. Bankar byggja tilveru sína á lögmæti, jafnvel í enn ríkara mæli en skipulagsheildir almennt. Í þessari grein er sjónum beint að íslenskum bönkum og hvernig þeir bregðast við áskorunum stafrænnar byltingar. Markmið rannsóknarinnar var að kanna hvort ríkjandi skoðanakerfi hamli tækniþróun innan bankakerfisins á Íslandi. Eigindleg aðferðafræði var notuð og voru hálfstöðluð viðtöl tekin við 11 einstaklinga frá fimm bönkum, bæði eldri hefðbundnum bönkum og nýrri sem styðjast meira við stafrænar lausnir. Viðmælendur voru valdir með tilgangsúrtaki og komu hvoru tveggja frá viðskipta og upplýsingatækni sviðum bankanna. Gögnin voru greind með aðferðum grundaðrar kenningar. Niðurstöður leiddu í ljós að ríkjandi skoðanakerfi hafa hamlandi áhrif á tækniþróun innan bankakerfisins. Banka skoðanakerfið, stutt upplýsingatækni skoðanakerfinu, rekst á við hið nýja stafræna skoðanakerfi, en áhersla fyrrnefndu skoðanakerfanna á stöðugleika og lögmæti dregur úr möguleikum á að tileinka sér nýja tækni hratt og örugglega. Eldri bankar standa einnig frammi fyrir áskorunum vegna hamlandi eldri upplýsingatæknikerfa. Á meðan nýrri bankar aðgreina sig með stafrænni nálgun verða einnig fyrir þrýstingi að aðlagast hefðbundnara banka skoðanakerfi. Rannsóknin varpar ljósi á flókið samspil skoðanakerfa, einsleitnikrafta og lögmætis í tækniþróun banka. Mikilvægt er fyrir banka að vera meðvitaðir um þessar hindranir og leita leiða til að samþætta ólík skoðanakerfi, með þeim hætti að innleiðing nýrrar tækni leiði ekki til ágjafar á lögmæti. Frekari rannsóknir eru nauðsynlegar til að öðlast dýpri skilning á myndun og viðhaldi lögmætis innan bankakerfisins í takt við tæknibreytingar.
Stofnanakenningar; skoðanakerfi; einsleitnikraftar; bankar; upplýsingatækni.
Arftakaáætlun til að draga úr áhættu og byggja upp leiðtogafærni
Í nýrri skýrslu Alþjóðabankans, frá árinu 2024, sem nær til 190 landa er kynjabilið á heimsvísu mun meira en áður var talið. Ekkert land í heiminum veitir konum sömu tækifæri og körlum á vinnumarkaði og bent er á að ef bilið yrði brúað gæti verg landsframleiðsla á heimsvísu aukist um allt að 20%. Þó Ísland sé fremst á heimsvísu þegar kemur að jafnréttismálum er margt enn óunnið til að jafna tækifæri kynjanna til stjórnunarstarfa í atvinnulífinu. Hlutfall karla í framkvæmdastjórastöðum á almennum markaði er 79% og karlar eru 75% allra stjórnarmanna (Creditinfo, 2024). Einungis þrjár konur gegna starfi forstjóra skráðra félaga á Nasdaq Iceland í maí 2024 á móti 24 körlum. Rannsóknir meðal áhrifakvenna í íslensku atvinnulífi og meðal stjórnarkvenna í öllum skráðum félögum hér á landi hafa bent á að ein þeirra leiða sem hægt er að fara til að draga úr kynjabilinu í atvinnulífinu er að innleiða arftakaáætlanir í fyrirtæki hér á landi. Því var markmiðið með þessari rannsókn að fá fram viðhorf og upplifun karla sem sitja í stjórnum allra skráðra félaga til arftakaáætlunar. Rannsóknarspurningin sem lagt var upp með er: Hvert er viðhorf og reynsla karlkyns stjórnarmanna skráðra félaga til innleiðingar arftakaáætlana til þess að draga úr kynjabilinu í æðstu stjórnunarstöðum hér á landi? Niðurstöðurnar benda til að almennt sé of lítil þekking á hugtakinu arftakaáætlun meðal stjórnarmanna hér á landi. Þó eru nokkur félög sem hafa innleitt arftakaáætlanir og þar telja stjórnarmenn að stjórnir og stjórnendur séu betur undir það búin ef lykilstarfsfólk hættir hjá félaginu. Nýnæmi rannsóknarinnar felst í því að þetta er fyrsta rannsóknin þar sem karlar í stjórnum allra skráðra félaga á markaði lýsa reynslu sinni og viðhorfi til arftakaáætlana sem verkfæris til þess að draga úr kynjahalla í stjórnendastöðum.
Arftakaáætlun; æðstu stjórnunarstöður; jöfn tækifæri; stjórnarmenn.
Innleiðing lagaskyldu um sjálfbærniupplýsingar: Reynslan af löggjöfinni, helstu drifkraftar sjálfbærniupplýsinga og áhrif þeirra á starfsemi og rekstur fyrirtækja
Á árinu 2016 var ákvæði 66. gr. d. bætt við lög um ársreikninga nr. 3/2006 en með ákvæðinu var fyrirtækjum af ákveðinni gerð og stærð gert skylt að greina frá umfangsmiklum ófjárhagslegum upplýsingum í ársreikningum sínum. Með ákvæðinu var innleidd tilskipun Evrópusambandsins um ófjárhagslegar upplýsingar og upplýsingar um fjölbreytileika nr. 2014/95/EB. Markmið þessarar rannsóknar er að varpa ljósi á þá reynslu sem hlotist hefur af lagasetningunni. Þá leitast rannsóknin við að greina þau áhrif sem löggjöfin hefur haft á íslensk fyrirtæki í samhengi við aðra áhrifaþætti sem gegna hlutverki í sjálfbærnivegferð fyrirtækja. Með því er leitast við að varpa ljósi á helstu þætti sem kunna að hafa þýðingu fyrir gæði og umfang sjálfbærniupplýsinga enda veitir löggjöfin fyrirtækjum umtalsvert sigrúm í upplýsingagerðinni. Á grundvelli þessa markmiðs leitast rannsóknin við að svara eftirfarandi rannsóknarspurningu: Hver er upplifun sérfræðinga sem vinna að gerð og miðlun sjálfbærniupplýsinga af innleiðingu tilskipunar Evrópusambandsins um ófjárhagslega upplýsingagjöf, hvaða áhrif hefur hún haft á starfsemi íslenskra fyrirtækja og hvaða aðrir áhrifaþættir og hvatar hafa þýðingu gagnvart umfangi og gæðum sjálfbærniupplýsinga þeirra? Niðurstöður rannsóknarinnar gefa til kynna að íslensk fyrirtæki séu aftarlega á merinni í alþjóðlegum samanburði. Lög hafa hjálpað til að setja sjálfbærni á dagskrá en hafa ekki lykilþýðingu við ferli upplýsingagjafar í dag. Margvíslegir hvatar og áhrifaþættir hafa áhrif á sjálfbærniupplýsingar fyrirtækja, umfram annað þrýstingur frá haghöfum. Miðlun sjálfbærniupplýsinga hefur þó margvísleg bein og óbein áhrif á rekstur og starfsemi fyrirtækja.
Stjórnarhættir fyrirtækja; ófjárhagslegar upplýsingar; sjálfbærniupplýsingar; lög og reglur; leiðbeiningar um stjórnarhætti.
Mannauðurinn og vörumerkið: Samband vörumerkjaskilnings, vörumerkjahollustu og þegnhegðunar við vörumerki
Til að byggja upp árangursríkt vörumerki er mikilvægt að starfsmenn skilji hver gildi vörumerkisins eru og hvernig þeir geti stuðlað að árangri þess. Með skilningi á viðhorfum og hegðun starfsmanna gagnvart vörumerkinu geta markaðsog mannauðsdeildir unnið saman að því að auka árangur vörumerkisins. Þannig er hægt að byggja upp starfsumhverfi með starfsmönnum sem skilja fyrir hvað vörumerkið stendur, sýna því hollustu og eru jafnvel tilbúnir að leggja meira á sig en til er ætlast í störfum sínum. Í þessari grein er greint frá niðurstöðum rannsóknar á viðhorfi og hegðun starfsmanna gagnvart vörumerkinu. Í rannsókninni voru þrír þættir skoðaðir; þegnhegðun við vörumerki, vörumerkjaskilningur og vörumerkjahollusta. Rannsóknin er byggð á könnun í formi spurningalista sem var lagður fyrir starfsmenn þriggja íslenskra fyrirtækja sumarið 2021. Alls bárust svör frá 397 starfsmönnum. Markmið rannsóknarinnar var að greina samband þegnhegðunar við vörumerki, vörumerkjaskilning og vörumerkjahollustu. Niðurstöðurnar sýndu að eftir því sem vörumerkjaskilningur og vörumerkjahollusta eykst, því meiri þegnhegðun sýna starfsmenn vörumerkinu. Hugtakið þegnhegðun á við um hegðun sem starfsmenn sýna af fúsum og frjálsum vilja, styrkir ímynd vörumerkisins og hefur þar af leiðandi jákvæð áhrif á árangur fyrirtækja. Vörumerkjaskilningur reyndist hafa meiri áhrif á þegnhegðun en vörumerkjahollusta. Þá reyndist vörumerkjaskilningur einnig vera undanfari vörumerkjahollustu. Niðurstöðurnar undirstrika mikilvægi þess að stjórnendur mannauðs- og markaðsdeilda leggi áherslu á fræðslu um vörumerkið og hvetji starfsmenn til að þróa jákvætt viðhorf til vörumerkisins og sýna hegðun sem endurspeglar gildi þess. Rannsóknin eykur þekkingu á sambandi mannauðsmála og vörumerkja og er því mikilvægt framlag til fræðanna. Þar að auki veitir hún stjórnendum íslenskra fyrirtækja mikilvægar upplýsingar sem hægt er að nýta í mannauðs- og markaðsstarfi til að auka árangur vörumerkja.
Copyright (c) 2023 Tímarit um viðskipti og efnahagsmál
Ávinningur af erlendri fjárfestingu í tæpa þrjá áratugi
Erlend verðbréf, sem skráð eru í kauphöll, bæta sögulegt hlutfall ávöxtunar og áhættu fyrir íslenska fjárfesta, eins og t.d. lífeyrissjóði. Sé áhætta mæld með staðalfráviki, bætir erlenda fjárfestingin hlutfallið um 34% samanborið við innlent verðbréfasafn. Nánar tiltekið hækkar meðalávöxtun umfram áhættulausa vexti um 0,93 prósentustig (úr 2,76 í 3,70%) miðað við hagkvæmasta safn með 10% staðalfrávik en slíkt safn er með sambærilega áhættu í erlendum áhættusömum skuldabréfum eins og erlendum hlutabréfum. Óskráðar erlendar eignir bæta þetta hlutfall enn frekar en töluverð óvissa ríkir um það mat. Líkur á öfgakenndri ávöxtun (reisn) minnka umtalsvert við erlenda eignadreifingu.
Forvarnir og afleiðingar starfstengdrar kulnunar
Umræða um kulnun og aukið álag í starfsumhverfi fólks hefur aukist mjög hérlendis síðustu ár eins og víða erlendis. Í rannsóknum hefur sjónum verið beint að einstökum starfsstéttum í umönnunar- og þjónustustörfum, eða þar sem unnið er með fólk, og kulnun gjarnan rakin til viðvarandi álags í starfi sem ekki hefur náðst að stjórna. Starfstengd kulnun einskorðast þó ekki við slík störf og mætti beina sjónum líka að jákvæðum starfstengdum viðhorfum starfsfólks og væntum afleiðingum fyrir vinnustaði í viðhorfum og hegðun starfsfólks. Markmiðið hér er að varpa ljósi á jákvæð starfstengd viðhorf sem geta verndað starfsfólk gegn kulnun í starfi, og að varpa ljósi á afleiðingar kulnunareinkenna í viðhorfum og hegðun starfsfólks í fjölbreyttum störfum og starfsgreinum hér á landi. Notað var almenna mælitæki Maslach Burnout Inventory er mælir svokallað tilfinningaþrot. Gagna var aflað rafrænt meðal 898 starfsmanna í ólíkum störfum og starfsgreinum í alls 32 skipulagsheildum haustið 2019 og var svarhlutfallið 47%. Niðurstöður sýna neikvæð tengsl starfsánægju, sanngirni og trausts við kulnun. Það gefur vísbendingu um að starfsánægja og upplifun starfsfólks á sanngirni og trausti á vinnustað geti verndað starfsfólk gegn kulnunareinkennum. Niðurstöður sýna jafnframt neikvæð tengsl kulnunar við hollustu í starfi af hálfu starfsfólks og jákvæð tengsl við aukin áform um starfslok. Niðurstöður rannsóknarinnar veita innsýn í tengsl jákvæðra viðhorfa starfsfólks við kulnun og mögulegar neikvæðar afleiðingar kulnunar fyrir skipulagsheildir. Niðurstöður eru því framlag til þekkingar á sviði kulnunar meðal fjölbreytts hóps starfsfólks hér á landi. Niðurstöður geta auk þess nýst stjórnendum og öðrum sem starfa á sviði mannauðsmála í markvissri viðleitni í forvörnum gegn kulnun í starfi á vinnustöðum.
Fjölþjóðleg rannsóknar- og þróunarverkefni. Áhrif samfjármögnunar á nýtingu þekkingar
Nýsköpun er almennt talin mikilvæg forsenda framfara fyrirtækja og samfélagsins. Það er ekki einungis brýnt að þróa nýjar og endurbættar vörur og þjónustu samkeppninnar vegna, heldur einnig til að uppfylla kröfur vegna loftslagsbreytinga, stuðla að sjálfbærni og mæta sívaxandi kröfum í heilbrigðisþjónustu, svo eitthvað sé nefnt. Til að stuðla að auknum árangri í nýsköpunarverkefnum hafa stefnumarkandi aðilar lagt áherslu á samstarf yfir landamæri meðal þeirra sem hljóta styrki til rannsóknar og þróunarverkefna. Markmið þessarar rannsóknar er að kanna hver áhrif þessara nýju áherslna eru á samstarf yfir landamæri, framgang verkefnanna og vistkerfi nýsköpunar. Beitt var eigindlegri aðferðarfræði þar sem rætt var við tólf þátttakendur sem tóku þátt í nýsköpunarverkefnum sem hlutu styrki úr Tækniþróunarsjóði Íslands, þar af sex sem hlutu styrki innan Eurostars áætlunarinnar sem gerir kröfu um samstarf yfir landamæri og sex sem hlutu það sem við köllum staðbundna styrki. Niðurstöðurnar benda til þess að verkefnin sem byggja á samstarfi yfir landamæri njóti ávinnings af þeim fjölbreyttari þekkingargrunni sem þau hafa aðgang að. Styrkþegar Eurostars styrkjanna þróuðu tengslanet sitt á breiðari grundvelli og með áhrifaríkari hætti en þegar verkefnin byggðu einungis á staðbundnum styrkjum; þeir náðu að efla nýsköpunarfærni sína sem gæti stuðlað að viðvarandi nýsköpun og loks nutu þátttakendur í vistkerfi nýsköpunar víða að jafnframt ávinnings af þekkingu þeirra með þeim hætti að leitt gæti til framfara út fyrir landsteinana. Takmörkun þessarar rannsóknar eru aðallega tvenns konar, annars vegar sú að einungis er byggt á viðtölum við 12 einstaklinga, alla frá sama landi og menningu, hins vegar að viðmælendur í hópnum sem tengdust Eurostars verkefnum kunna að búa almennt yfir meiri reynslu og þekkingu á styrkjakerfinu og eru því hugsanlega færari í að nýta sér þekkingu samstarfsaðila. Rannsóknin veitir þannig fyrst og fremst innsýn í viðfangsefnið og ekki hægt að alhæfa út frá niðurstöðunum.
Reynsla stjórnarkvenna af forystuhæfni, tengslaneti og stuðningi við konur til að gegna forstjórastöðu
Þrátt fyrir ýmsar formlegar og kerfislægar framfarir á undanförnum árum til þess að jafna kynjamun hér á landi, eru aðeins þrjár konur forstjórar í skráðum félögum árið 2022, á móti 19 körlum. Tvær þeirra voru forstjórar sinna félaga er þau voru skráð á markað, en Ásta S. Fjeldsted var ráðin forstjóri í skráðu félagi þann 7. september 2022, eftir auglýsingu. Nýleg rannsókn hér á landi leiddi í ljós upplifun stjórnarkvenna skráðra félaga af valdaleysi og skorti á fagmennsku í tengslum við ráðningar forstjóra. Samkvæmt fyrri rannsóknum snýr forystuhæfni forstjóra sem tengist fjárhagslegum árangri fyrirtækja einkum að staðfestu, félagslegri færni og auðmýkt, en fáar rannsóknir varpa ljósi á mat á forystuhæfni kvenna til þess að gegna æðstu stjórnunarstöðum. Þessi rannsókn beinir sjónum að upplifun stjórnarkvenna, sem sitja í stjórnum allra skráðra félaga hér á landi, af mati á forystuhæfni kvenna til þess að gegna forstjórastöðum í skráðum félögum, og af áhrifum tengslanets og stuðnings við konur á ferli og útkomu ráðninga í forstjórastöður í skráðum félögum. Tekin voru viðtöl við 22 konur sem eiga sæti í stjórnum allra skráðra félaga á Íslandi og rannsóknarspurningin sem lagt var upp með er: Hver er reynsla stjórnarkvenna í skráðum félögum af því hvað hefur áhrif á mat á hæfni kvenna til að gegna starfi forstjóra í skráðu félagi? Niðurstöðurnar sýna að stjórnarkonur telja konur hæfar til að gegna forstjórastöðunni, en þegar til ráðninga forstjóra skráðra félaga kemur eru þær þó ekki ráðnar til starfanna þar sem áhrif karla, tengslanet og íhaldssamar staðalímyndir af forystuhæfni kvenna og árangursríkri forystu virðast ráða ákvörðunum, og þar með aukast líkur á því að horft sé fram hjá hæfum konum við forstjóraval. Í niðurstöðunum felast skilaboð um tækifæri fyrir stjórnir skráðra félaga til þess að auka gæði ráðninga forstjóra og jafna kynjamun með auknum fjölbreytileika og með því að miða ráðningarnar við árangursríka hæfni til forystu.
Copyright (c) 2022 Tímarit um viðskipti og efnahagsmál